viveka cūḍāmaṇi
sarvavedāṃtasiddhāṃtagocaraṃ tamagocaram |
goviṃdaṃ paramānaṃdaṃ sadguruṃ praṇato’smyaham || 1||
jaṃtūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tato vipratā
tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam |
ātmānātmavivecanaṃ svanubhavo brahmātmanā saṃsthitiḥ
muktirno śatajanmakoṭisukṛtaiḥ puṇyairvinā labhyate || 2|| (pāṭhabhedaḥ – śatakoṭijanmasu kṛtaiḥ)
durlabhaṃ trayamevaitaddevānugrahahetukam |
manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ || 3||
labdhvā kathaṃcinnarajanma durlabhaṃ (pāṭhabhedaḥ – kathaṃcin)
tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam |
yastvātmamuktau na yateta mūḍhadhīḥ
sa hyātmahā svaṃ vinihaṃtyasadgrahāt || 4|| (pāṭhabhedaḥ – ātmahā svaṃ)
itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yastu svārthe pramādyati |
durlabhaṃ mānuṣaṃ dehaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam || 5||
vadaṃtu śāstrāṇi yajaṃtu devān (pāṭhabhedaḥ – paṭhaṃtu)
kurvaṃtu karmāṇi bhajaṃtu devatāḥ |
ātmaikyabodhena vināpi mukti- (pāṭhabhedaḥ – vinā vimuktiḥ na)
rna sidhyati brahmaśatāṃtare’pi || 6||
amṛtattvasya nāśāsti vittenetyeva hi śrutiḥ |
bravīti karmaṇo mukterahetutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ || 7||
ato vimuktyai prayateta vidvān
sannyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san |
saṃtaṃ mahāṃtaṃ samupetya deśikaṃ
tenopadiṣṭārthasamāhitātmā || 8||
uddharedātmanā”tmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau |
yogārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā || 9||
sannyasya sarvakarmāṇi bhavabaṃdhavimuktaye |
yatyatāṃ paṃḍitairdhīrairātmābhyāsa upasthitaiḥ || 10||
cittasya śuddhaye karma na tu vastūpalabdhaye |
vastusiddhirvicāreṇa na kiṃcitkarmakoṭibhiḥ || 11||
samyagvicārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā |
bhrāṃtoditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī || 12|| (pāṭhabhedaḥ – bhrāṃtyo)
arthasya niścayo dṛṣṭo vicāreṇa hitoktitaḥ |
na snānena na dānena prāṇāyāmaśatena vā || 13||
adhikāriṇamāśāste phalasiddhirviśeṣataḥ |
upāyā deśakālādyāḥ saṃtyasminsahakāriṇaḥ || 14|| (pāṭhabhedaḥ – saṃtyasyāṃ)
ato vicāraḥ kartavyo jijñāsorātmavastunaḥ ||
samāsādya dayāsiṃdhuṃ guruṃ brahmaviduttamam || 15||
medhāvī puruṣo vidvānūhāpohavicakṣaṇaḥ |
adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ || 16||
vivekino viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ |
mumukṣoreva hi brahmajijñāsāyogyatā matā || 17||
sādhanānyatra catvāri kathitāni manīṣibhiḥ |
yeṣu satsveva sanniṣṭhā yadabhāve na sidhyati || 18||
ādau nityānityavastuvivekaḥ parigaṇyate |
ihāmutraphalabhogavirāgastadanaṃtaram |
śamādiṣaṭkasaṃpattirmumukṣutvamiti sphuṭam || 19||
brahma satyaṃ jaganmithyetyevaṃrūpo viniścayaḥ |
so’yaṃ nityānityavastuvivekaḥ samudāhṛtaḥ || 20||
tadvairāgyaṃ jihāsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ – jugupsā yā)
dehādibrahmaparyaṃte hyanitye bhogavastuni || 21|| (pāṭhabhedaḥ – bhogyavastuni)
virajya viṣayavrātāddoṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ |
svalakṣye niyatāvasthā manasaḥ śama ucyate || 22||
viṣayebhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagolake |
ubhayeṣāmiṃdriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ |
bāhyānālaṃbanaṃ vṛttereṣoparatiruttamā || 23||
sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam |
ciṃtāvilāparahitaṃ sā titikṣā nigadyate || 24||
śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam | (pāṭhabhedaḥ – satyabuddhyāvadhāraṇā)
sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyate || 25||
sarvadā sthāpanaṃ buddheḥ śuddhe brahmaṇi sarvadā | (pāṭhabhedaḥ – samyagāsthāpanaṃ)
tatsamādhānamityuktaṃ na tu cittasya lālanam || 26||
ahaṃkārādidehāṃtān baṃdhānajñānakalpitān |
svasvarūpāvabodhena moktumicchā mumukṣutā || 27||
maṃdamadhyamarūpāpi vairāgyeṇa śamādinā |
prasādena guroḥ seyaṃ pravṛddhā sūyate phalam || 28||
vairāgyaṃ ca mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyate |
tasminnevārthavaṃtaḥ syuḥ phalavaṃtaḥ śamādayaḥ || 29||
etayormaṃdatā yatra viraktatvamumukṣayoḥ |
marau salilavattatra śamāderbhānamātratā || 30||
mokṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktireva garīyasī |
svasvarūpānusaṃdhānaṃ bhaktirityabhidhīyate || 31||
svātmatattvānusaṃdhānaṃ bhaktirityapare jaguḥ |
uktasādhanasaṃpannastattvajijñāsurātmanaḥ |
upasīdedguruṃ prājñaṃ yasmādbaṃdhavimokṣaṇam || 32||
śrotriyo’vṛjino’kāmahato yo brahmavittamaḥ |
brahmaṇyuparataḥ śāṃto niriṃdhana ivānalaḥ |
ahetukadayāsiṃdhurbaṃdhurānamatāṃ satām || 33||
tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasevanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ – prahvaḥ)
prasannaṃ tamanuprāpya pṛcchejjñātavyamātmanaḥ || 34||
svāminnamaste natalokabaṃdho
kāruṇyasiṃdho patitaṃ bhavābdhau |
māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā
ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā || 35||
durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ
dodhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ |
bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyoḥ
śaraṇyamanyadyadahaṃ na jāne || 36|| (pāṭhabhedaḥ – anyaṃ)
śāṃtā mahāṃto nivasaṃti saṃto
vasaṃtavallokahitaṃ caraṃtaḥ |
tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janā-
nahetunānyānapi tārayaṃtaḥ || 37||
ayaṃ svabhāvaḥ svata eva yatpara-
śramāpanodapravaṇaṃ mahātmanām |
sudhāṃśureṣa svayamarkakarkaśa-
prabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila || 38||
brahmānaṃdarasānubhūtikalitaiḥ pūtaiḥ suśītairyutai- (pāṭhabhedaḥ – suśītaiḥ sitaiḥ)
ryuṣmadvākkalaśojjhitaiḥ śrutisukhairvākyāmṛtaiḥ secaya |
saṃtaptaṃ bhavatāpadāvadahanajvālābhirenaṃ prabho
dhanyāste bhavadīkṣaṇakṣaṇagateḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ || 39||
kathaṃ tareyaṃ bhavasiṃdhumetaṃ
kā vā gatirme katamo’styupāyaḥ |
jāne na kiṃcitkṛpayā’va māṃ prabho
saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva || 40||
tathā vadaṃtaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ
saṃsāradāvānalatāpataptam |
nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā
dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā || 41||
vidvān sa tasmā upasattimīyuṣe
mumukṣave sādhu yathoktakāriṇe |
praśāṃtacittāya śamānvitāya
tattvopadeśaṃ kṛpayaiva kuryāt || 42||
mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāstyapāyaḥ
saṃsārasiṃdhostaraṇe’styupāyaḥ |
yenaiva yātā yatayo’sya pāraṃ
tameva mārgaṃ tava nirdiśāmi || 43||
astyupāyo mahānkaścitsaṃsārabhayanāśanaḥ |
tena tīrtvā bhavāṃbhodhiṃ paramānaṃdamāpsyasi || 44||
vedāṃtārthavicāreṇa jāyate jñānamuttamam |
tenātyaṃtikasaṃsāraduḥkhanāśo bhavatyanu || 45||
śraddhābhaktidhyānayogānmumukṣoḥ
mukterhetūnvakti sākṣācchrutergīḥ |
yo vā eteṣveva tiṣṭhatyamuṣya
mokṣo’vidyākalpitāddehabaṃdhāt || 46||
ajñānayogātparamātmanastava
hyanātmabaṃdhastata eva saṃsṛtiḥ |
tayorvivekoditabodhavahniḥ
ajñānakāryaṃ pradahetsamūlam || 47||
śiṣya uvāca |
kṛpayā śrūyatāṃ svāminpraśno’yaṃ kriyate mayā |
yaduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt || 48||
ko nāma baṃdhaḥ kathameṣa āgataḥ
kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimokṣaḥ |
ko’sāvanātmā paramaḥ ka ātmā
tayorvivekaḥ kathametaducyatām || 49||
śrīguruvāca |
dhanyo’si kṛtakṛtyo’si pāvitaṃ te kulaṃ tvayā | (pāṭhabhedaḥ – pāvitaṃ)
yadavidyābaṃdhamuktyā brahmībhavitumicchasi || 50||
ṛṇamocanakartāraḥ pituḥ saṃti sutādayaḥ |
baṃdhamocanakartā tu svasmādanyo na kaścana || 51||
mastakanyastabhārāderduḥkhamanyairnivāryate |
kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svena na kenacit || 52||
pathyamauṣadhasevā ca kriyate yena rogiṇā |
ārogyasiddhirdṛṣṭā’sya nānyānuṣṭhitakarmaṇā || 53||
vastusvarūpaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā
svenaiva vedyaṃ na tu paṃḍitena |
caṃdrasvarūpaṃ nijacakṣuṣaiva
jñātavyamanyairavagamyate kim || 54||
avidyākāmakarmādipāśabaṃdhaṃ vimocitum |
kaḥ śaknuyādvinā”tmānaṃ kalpakoṭiśatairapi || 55||
na yogena na sāṃkhyena karmaṇā no na vidyayā |
brahmātmaikatvabodhena mokṣaḥ sidhyati nānyathā || 56||
vīṇāyā rūpasauṃdaryaṃ taṃtrīvādanasauṣṭhavam |
prajāraṃjanamātraṃ tanna sāmrājyāya kalpate || 57||
vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam |
vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktaye na tu muktaye || 58||
avijñāte pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā |
vijñāte’pi pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā || 59||
śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ cittabhramaṇakāraṇam |
ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñaistattvamātmanaḥ || 60|| tattvajñāttattva
ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā |
kimu vedaiśca śāstraiśca kimu maṃtraiḥ kimauṣadhaiḥ || 61||
na gacchati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ |
vinā’parokṣānubhavaṃ brahmaśabdairna mucyate || 62||
akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvamātmanaḥ |
brahmaśabdaiḥ kuto muktiruktimātraphalairnṛṇām || 63|| (pāṭhabhedaḥ – bāhyaśabdaiḥ)
akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam |
rājāhamiti śabdānno rājā bhavitumarhati || 64||
āptoktiṃ khananaṃ tathopariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ (pāṭhabhedaḥ – pariśilāpākarṣaṇaṃ)
nikṣepaḥ samapekṣate na hi bahiḥśabdaistu nirgacchati |
tadvadbrahmavidopadeśamananadhyānādibhirlabhyate
māyākāryatirohitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ || 65||
tasmātsarvaprayatnena bhavabaṃdhavimuktaye |
svaireva yatnaḥ kartavyo rogādāviva paṃḍitaiḥ || 66|| (pāṭhabhedaḥ – rogāderiva)
yastvayādya kṛtaḥ praśno varīyāṃchāstravinmataḥ | (pāṭhabhedaḥ – sammataḥ)
sūtraprāyo nigūḍhārtho jñātavyaśca mumukṣubhiḥ || 67||
śaṛṇuṣvāvahito vidvanyanmayā samudīryate |
tadetacchravaṇātsadyo bhavabaṃdhādvimokṣyase || 68||
mokṣasya hetuḥ prathamo nigadyate
vairāgyamatyaṃtamanityavastuṣu |
tataḥ śamaścāpi damastitikṣā
nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam || 69||
tataḥ śrutistanmananaṃ satattva-
dhyānaṃ ciraṃ nityaniraṃtaraṃ muneḥ |
tato’vikalpaṃ parametya vidvān
ihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛcchati || 70||
yadboddhavyaṃ tavedānīmātmānātmavivecanam |
taducyate mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya || 71||
majjāsthimedaḥpalaraktacarma-
tvagāhvayairdhātubhirebhiranvitam |
pādoruvakṣobhujapṛṣṭhamastakaiḥ
aṃgairupāṃgairupayuktametat || 72||
ahammameti prathitaṃ śarīraṃ
mohāspadaṃ sthūlamitīryate budhaiḥ |
nabhonabhasvaddahanāṃbubhūmayaḥ
sūkṣmāṇi bhūtāni bhavaṃti tāni || 73||
parasparāṃśairmilitāni bhūtvā
sthūlāni ca sthūlaśarīrahetavaḥ |
mātrāstadīyā viṣayā bhavaṃti
śabdādayaḥ paṃca sukhāya bhoktuḥ || 74||
ya eṣu mūḍhā viṣayeṣu baddhā
rāgorupāśena sudurdamena |
āyāṃti niryāṃtyadha ūrdhvamuccaiḥ
svakarmadūtena javena nītāḥ || 75||
śabdādibhiḥ paṃcabhireva paṃca
paṃcatvamāpuḥ svaguṇena baddhāḥ |
kuraṃgamātaṃgapataṃgamīna-
bhṛṃgā naraḥ paṃcabhiraṃcitaḥ kim || 76||
doṣeṇa tīvro viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣādapi |
viṣaṃ nihaṃti bhoktāraṃ draṣṭāraṃ cakṣuṣāpyayam || 77||
viṣayāśāmahāpāśādyo vimuktaḥ sudustyajāt |
sa eva kalpate muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravedyapi || 78||
āpātavairāgyavato mumukṣūn
bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān |
āśāgraho majjayate’ṃtarāle
nigṛhya kaṃṭhe vinivartya vegāt || 79||
viṣayākhyagraho yena suviraktyasinā hataḥ |
sa gacchati bhavāṃbhodheḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ || 80||
viṣamaviṣayamārgairgacchato’nacchabuddheḥ (pāṭhabhedaḥ – viṣayamārge gacchato)
pratipadamabhiyāto mṛtyurapyeṣa viddhi | (pāṭhabhedaḥ – pratipadamabhighāto mṛtyurapyeṣa siddhaḥ)
hitasujanagurūktyā gacchataḥ svasya yuktyā
prabhavati phalasiddhiḥ satyamityeva viddhi || 81||
mokṣasya kāṃkṣā yadi vai tavāsti
tyajātidūrādviṣayānviṣaṃ yathā |
pīyūṣavattoṣadayākṣamārjava-
praśāṃtidāṃtīrbhaja nityamādarāt || 82||
anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyaṃ
anādyavidyākṛtabaṃdhamokṣaṇam |
dehaḥ parārtho’yamamuṣya poṣaṇe
yaḥ sajjate sa svamanena haṃti || 83||
śarīrapoṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didṛkṣati | (pāṭhabhedaḥ – didṛkṣate)
grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadīṃ tartuṃ sa gacchati || 84|| (pāṭhabhedaḥ – sa icchati)
moha eva mahāmṛtyurmumukṣorvapurādiṣu |
moho vinirjito yena sa muktipadamarhati || 85||
mohaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dehadārasutādiṣu |
yaṃ jitvā munayo yāṃti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 86||
tvaṅmāṃsarudhirasnāyumedomajjāsthisaṃkulam |
pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ niṃdyamidaṃ vapuḥ || 87||
paṃcīkṛtebhyo bhūtebhyaḥ sthūlebhyaḥ pūrvakarmaṇā |
samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhogāyatanamātmanaḥ |
avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavo yataḥ || 88||
bāhyeṃdriyaiḥ sthūlapadārthasevāṃ
srakcaṃdanastryādivicitrarūpām |
karoti jīvaḥ svayametadātmanā
tasmātpraśastirvapuṣo’sya jāgare || 89||
sarvo’pi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ |
viddhi dehamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamedhinaḥ || 90||
sthūlasya saṃbhavajarāmaraṇāni dharmāḥ
sthaulyādayo bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ |
varṇāśramādiniyamā bahudhā”mayāḥ syuḥ
pūjāvamānabahumānamukhā viśeṣāḥ || 91||
buddhīṃdriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi
ghrāṇaṃ ca jihvā viṣayāvabodhanāt |
vākpāṇipādā gudamapyupasthaḥ (pāṭhabhedaḥ – upasthaṃ)
karmeṃdriyāṇi pravaṇena karmasu || 92|| (pāṭhabhedaḥ – pravaṇāni)
nigadyate’ṃtaḥkaraṇaṃ manodhīḥ
ahaṃkṛtiścittamiti svavṛttibhiḥ |
manastu saṃkalpavikalpanādibhiḥ
buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ || 93||
atrābhimānādahamityahaṃkṛtiḥ |
svārthānusaṃdhānaguṇena cittam || 94||
prāṇāpānavyānodānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ |
svayameva vṛttibhedādvikṛtibhedātsuvarṇasalilādivat || 95|| (pāṭhabhedaḥ – vikṛterbhedātsuvarṇasalilamiva)
vāgādi paṃca śravaṇādi paṃca
prāṇādi paṃcābhramukhāni paṃca |
buddhyādyavidyāpi ca kāmakarmaṇī
puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ || 96||
idaṃ śarīraṃ śaṛṇu sūkṣmasaṃjñitaṃ
liṃgaṃ tvapaṃcīkṛtabhūtasaṃbhavam |
savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ
svājñānato’nādirupādhirātmanaḥ || 97||
svapno bhavatyasya vibhaktyavasthā
svamātraśeṣeṇa vibhāti yatra |
svapne tu buddhiḥ svayameva jāgrat
kālīnanānāvidhavāsanābhiḥ || 98||
kartrādibhāvaṃ pratipadya rājate
yatra svayaṃ bhāti hyayaṃ parātmā | (pāṭhabhedaḥ – svayaṃjyotirayaṃ)
dhīmātrakopādhiraśeṣasākṣī
na lipyate tatkṛtakarmaleśaiḥ | karmalepaiḥ
yasmādasaṃgastata eva karmabhiḥ
na lipyate kiṃcidupādhinā kṛtaiḥ || 99||
sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṃgamidaṃ syāccidātmanaḥ puṃsaḥ |
vāsyādikamiva takṣṇastenaivātmā bhavatyasaṃgo’yam || 100||
aṃdhatvamaṃdatvapaṭutvadharmāḥ
sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi cakṣuṣaḥ |
bādhiryamūkatvamukhāstathaiva
śrotrādidharmā na tu vetturātmanaḥ || 101||
ucchvāsaniḥśvāsavijṛṃbhaṇakṣu-
tprasyaṃdanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ | (pāṭhabhedaḥ – praspaṃdanādy)
prāṇādikarmāṇi vadaṃti tajñāḥ (pāṭhabhedaḥ – tajjñāḥ)
prāṇasya dharmāvaśanāpipāse || 102||
aṃtaḥkaraṇameteṣu cakṣurādiṣu varṣmaṇi |
ahamityabhimānena tiṣṭhatyābhāsatejasā || 103||
ahaṃkāraḥ sa vijñeyaḥ kartā bhoktābhimānyayam |
sattvādiguṇayogena cāvasthātrayamaśnute || 104|| (pāṭhabhedaḥ – yogenāvasthātritayamśnute)
viṣayāṇāmānukūlye sukhī duḥkhī viparyaye |
sukhaṃ duḥkhaṃ ca taddharmaḥ sadānaṃdasya nātmanaḥ || 105||
ātmārthatvena hi preyānviṣayo na svataḥ priyaḥ |
svata eva hi sarveṣāmātmā priyatamo yataḥ |
tata ātmā sadānaṃdo nāsya duḥkhaṃ kadācana || 106||
yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānaṃdo’nubhūyate |
śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ ca jāgrati || 107||
avyaktanāmnī parameśaśaktiḥ
anādyavidyā triguṇātmikā parā |
kāryānumeyā sudhiyaiva māyā
yayā jagatsarvamidaṃ prasūyate || 108||
sannāpyasannāpyubhayātmikā no
bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā no |
sāṃgāpyanaṃgā hyubhayātmikā no (pāṭhabhedaḥ – anaṃgāpyubhayātmikā)
mahādbhutā’nirvacanīyarūpā || 109||
śuddhādvayabrahmavibodhanāśyā
sarpabhramo rajjuvivekato yathā |
rajastamaḥsattvamiti prasiddhā
guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ || 110||
vikṣepaśaktī rajasaḥ kriyātmikā
yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī |
rāgādayo’syāḥ prabhavaṃti nityaṃ
duḥkhādayo ye manaso vikārāḥ || 111||
kāmaḥ krodho lobhadaṃbhādyasūyā (pāṭhabhedaḥ – lobhadaṃbhābhyasūyā)
ahaṃkārerṣyāmatsarādyāstu ghorāḥ |
dharmā ete rājasāḥ puṃpravṛtti-
ryasmādeṣā tadrajo baṃdhahetuḥ || 112|| (pāṭhabhedaḥ – yasmādetattadrajo)
eṣā”vṛtirnāma tamoguṇasya
śaktirmayā vastvavabhāsate’nyathā | śaktiryayā
saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛteḥ
vikṣepaśakteḥ pravaṇasya hetuḥ || 113|| (pāṭhabhedaḥ – prasarasya)
prajñāvānapi paṃḍito’pi caturo’pyatyaṃtasūkṣmātmadṛg- (pāṭhabhedaḥ – sūkṣmārthadṛg)
vyālīḍhastamasā na vetti bahudhā saṃbodhito’pi sphuṭam |
bhrāṃtyāropitameva sādhu kalayatyālaṃbate tadguṇān
haṃtāsau prabalā duraṃtatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ || 114||
abhāvanā vā viparītabhāvanā’- (pāṭhabhedaḥ – viparītabhāvanā)
saṃbhāvanā vipratipattirasyāḥ |
saṃsargayuktaṃ na vimuṃcati dhruvaṃ
vikṣepaśaktiḥ kṣapayatyajasram || 115||
ajñānamālasyajaḍatvanidrā-
pramādamūḍhatvamukhāstamoguṇāḥ |
etaiḥ prayukto na hi vetti kiṃcit
nidrāluvatstaṃbhavadeva tiṣṭhati || 116||
sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi
tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpate |
yatrātmabiṃbaḥ pratibiṃbitaḥ san
prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam || 117||
miśrasya sattvasya bhavaṃti dharmāḥ
tvamānitādyā niyamā yamādyāḥ |
śraddhā ca bhaktiśca mumukṣutā ca
daivī ca saṃpattirasannivṛttiḥ || 118||
viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ
svātmānubhūtiḥ paramā praśāṃtiḥ |
tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā
yayā sadānaṃdarasaṃ samṛcchati || 119||
avyaktametattriguṇairniruktaṃ
tatkāraṇaṃ nāma śarīramātmanaḥ |
suṣuptiretasya vibhaktyavasthā
pralīnasarveṃdriyabuddhivṛttiḥ || 120||
sarvaprakārapramitipraśāṃtiḥ
bījātmanāvasthitireva buddheḥ |
suṣuptiretasya kila pratītiḥ (pāṭhabhedaḥ – suṣuptiratrāsya)
kiṃcinna vedmīti jagatprasiddheḥ || 121||
deheṃdriyaprāṇamano’hamādayaḥ
sarve vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ |
vyomādibhūtānyakhilaṃ ca viśvaṃ
avyaktaparyaṃtamidaṃ hyanātmā || 122||
māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādidehaparyaṃtam |
asadidamanātmatattvaṃ viddhi tvaṃ marumarīcikākalpam || 123||
atha te saṃpravakṣyāmi svarūpaṃ paramātmanaḥ |
yadvijñāya naro baṃdhānmuktaḥ kaivalyamaśnute || 124||
asti kaścitsvayaṃ nityamahaṃpratyayalaṃbanaḥ |
avasthātrayasākṣī sanpaṃcakośavilakṣaṇaḥ || 125||
yo vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu |
buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam || 126||
yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaścana | (pāṭhabhedaḥ – kiṃcana)
yaścetayati buddhyādi na tadyaṃ cetayatyayam || 127||
yena viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnoti kiṃcana |
ābhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāṃtamanubhātyayam || 128||
yasya sannidhimātreṇa deheṃdriyamanodhiyaḥ |
viṣayeṣu svakīyeṣu vartaṃte preritā iva || 129||
ahaṃkārādidehāṃtā viṣayāśca sukhādayaḥ |
vedyaṃte ghaṭavadyena nityabodhasvarūpiṇā || 130||
eṣo’ṃtarātmā puruṣaḥ purāṇo
niraṃtarākhaṃḍasukhānubhūtiḥ |
sadaikarūpaḥ pratibodhamātro
yeneṣitā vāgasavaścaraṃti || 131||
atraiva sattvātmani dhīguhāyāṃ
avyākṛtākāśa uśatprakāśaḥ | (pāṭhabhedaḥ – uruprakāśaḥ)
ākāśa uccai ravivatprakāśate
svatejasā viśvamidaṃ prakāśayan || 132||
jñātā mano’haṃkṛtivikriyāṇāṃ
deheṃdriyaprāṇakṛtakriyāṇām |
ayo’gnivattānanuvartamāno
na ceṣṭate no vikaroti kiṃcana || 133||
na jāyate no mriyate na vardhate
na kṣīyate no vikaroti nityaḥ |
vilīyamāne’pi vapuṣyamuṣmi-
nna līyate kuṃbha ivāṃbaraṃ svayam || 134||
prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ
sadasadidamaśeṣaṃ bhāsayannirviśeṣaḥ |
vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthā-
svahamahamiti sākṣātsākṣirūpeṇa buddheḥ || 135||
niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānamātma-
nyayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt |
janimaraṇataraṃgāpārasaṃsārasiṃdhuṃ
pratara bhava kṛtārtho brahmarūpeṇa saṃsthaḥ || 136||
atrānātmanyahamiti matirbaṃdha eṣo’sya puṃsaḥ
prāpto’jñānājjananamaraṇakleśasaṃpātahetuḥ |
yenaivāyaṃ vapuridamasatsatyamityātmabuddhyā
puṣyatyukṣatyavati viṣayaistaṃtubhiḥ kośakṛdvat || 137||
atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā
vivekābhāvādvai sphurati bhujage rajjudhiṣaṇā |
tato’narthavrāto nipatati samādāturadhikaḥ
tato yo’sadgrāhaḥ sa hi bhavati baṃdhaḥ śaṛṇu sakhe || 138||
akhaṃḍanityādvayabodhaśaktyā
sphuraṃtamātmānamanaṃtavaibhavam |
samāvṛṇotyāvṛtiśaktireṣā
tamomayī rāhurivārkabiṃbam || 139||
tirobhūte svātmanyamalataratejovati pumān
anātmānaṃ mohādahamiti śarīraṃ kalayati |
tataḥ kāmakrodhaprabhṛtibhiramuṃ baṃdhanaguṇaiḥ (pāṭhabhedaḥ – baṃdhakaguṇaiḥ)
paraṃ vikṣepākhyā rajasa uruśaktirvyathayati || 140||
mahāmohagrāhagrasanagalitātmāvagamano
dhiyo nānāvasthāṃ svayamabhinayaṃstadguṇatayā | (pāṭhabhedaḥ – nānāvasthāḥ)
apāre saṃsāre viṣayaviṣapūre jalanidhau
nimajyonmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ || 141||
bhānuprabhāsaṃjanitābhrapaṃktiḥ
bhānuṃ tirodhāya vijṛṃbhate yathā |
ātmoditāhaṃkṛtirātmatattvaṃ
tathā tirodhāya vijṛṃbhate svayam || 142||
kavalitadinanāthe durdine sāṃdrameghaiḥ
vyathayati himajhaṃjhāvāyurugro yathaitān |
aviratatamasā”tmanyāvṛte mūḍhabuddhiṃ
kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣepaśaktiḥ || 143||
etābhyāmeva śaktibhyāṃ baṃdhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ |
yābhyāṃ vimohito dehaṃ matvā”tmānaṃ bhramatyayam || 144||
bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamo dehātmadhīraṃkuro
rāgaḥ pallavamaṃbu karma tu vapuḥ skaṃdho’savaḥ śākhikāḥ |
agrāṇīṃdriyasaṃhatiśca viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ
nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhoktātra jīvaḥ khagaḥ || 145||
ajñānamūlo’yamanātmabaṃdho
naisargiko’nādiranaṃta īritaḥ |
janmāpyayavyādhijarādiduḥkha-
pravāhapātaṃ janayatyamuṣya || 146||
nāstrairna śastrairanilena vahninā
chettuṃ na śakyo na ca karmakoṭibhiḥ |
vivekavijñānamahāsinā vinā
dhātuḥ prasādena śitena maṃjunā || 147||
śrutipramāṇaikamateḥ svadharma
niṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya |
viśuddhabuddheḥ paramātmavedanaṃ
tenaiva saṃsārasamūlanāśaḥ || 148||
kośairannamayādyaiḥ paṃcabhirātmā na saṃvṛto bhāti |
nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalairivāṃbu vāpīstham || 149||
tacchaivālāpanaye samyak salilaṃ pratīyate śuddham |
tṛṣṇāsaṃtāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ || 150||
paṃcānāmapi kośānāmapavāde vibhātyayaṃ śuddhaḥ |
nityānaṃdaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayaṃjyotiḥ || 151||
ātmānātmavivekaḥ kartavyo baṃdhamuktaye viduṣā |
tenaivānaṃdī bhavati svaṃ vijñāya saccidānaṃdam || 152||
muṃjādiṣīkāmiva dṛśyavargāt
pratyaṃcamātmānamasaṃgamakriyam |
vivicya tatra pravilāpya sarvaṃ
tadātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ || 153||
deho’yamannabhavano’nnamayastu kośa- (pāṭhabhedaḥ – kośo)
ścānnena jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ | (pāṭhabhedaḥ – hyannena)
tvakcarmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśi-
rnāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ || 154||
pūrvaṃ janeradhimṛterapi nāyamasti (pāṭhabhedaḥ – janerapimṛteratha)
jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇo’niyatasvabhāvaḥ |
naiko jaḍaśca ghaṭavatparidṛśyamānaḥ
svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravettā || 155||
pāṇipādādimāṃdeho nātmā vyaṃge’pi jīvanāt |
tattacchakteranāśācca na niyamyo niyāmakaḥ || 156||
dehataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ |
sata eva svataḥsiddhaṃ tadvailakṣaṇyamātmanaḥ || 157||
śalyarāśirmāṃsalipto malapūrṇo’tikaśmalaḥ |
kathaṃ bhavedayaṃ vettā svayametadvilakṣaṇaḥ || 158||
tvaṅmāṃsamedo’sthipurīṣarāśā-
vahammatiṃ mūḍhajanaḥ karoti |
vilakṣaṇaṃ vetti vicāraśīlo
nijasvarūpaṃ paramārthabhūtam || 159||
deho’hamityeva jaḍasya buddhiḥ
dehe ca jīve viduṣastvahaṃdhīḥ |
vivekavijñānavato mahātmano
brahmāhamityeva matiḥ sadātmani || 160||
atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhe
tvaṅmāṃsamedo’sthipurīṣarāśau |
sarvātmani brahmaṇi nirvikalpe
kuruṣva śāṃtiṃ paramāṃ bhajasva || 161||
deheṃdriyādāvasati bhramoditāṃ
vidvānahaṃtāṃ na jahāti yāvat |
tāvanna tasyāsti vimuktivārtā-
pyastveṣa vedāṃtanayāṃtadarśī || 162||
chāyāśarīre pratibiṃbagātre
yatsvapnadehe hṛdi kalpitāṃge |
yathātmabuddhistava nāsti kāci-
jjīvaccharīre ca tathaiva mā’stu || 163||
dehātmadhīreva nṛṇāmasaddhiyāṃ
janmādiduḥkhaprabhavasya bījam |
yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāt
tyakte tu citte na punarbhavāśā || 164||
karmeṃdriyaiḥ paṃcabhiraṃcito’yaṃ
prāṇo bhavetprāṇamayastu kośaḥ ||
yenātmavānannamayo’nupūrṇaḥ
pravartate’sau sakalakriyāsu || 165||
naivātmāpi prāṇamayo vāyuvikāro (pāṭhabhedaḥ – naivātmāyaṃ)
gaṃtā”gaṃtā vāyuvadaṃtarbahireṣaḥ |
yasmātkiṃcitkvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṃ
svaṃ vānyaṃ vā kiṃcana nityaṃ parataṃtraḥ || 166||
jñāneṃdriyāṇi ca manaśca manomayaḥ syāt
kośo mamāhamiti vastuvikalpahetuḥ |
saṃjñādibhedakalanākalito balīyāṃ-
statpūrvakośamabhipūrya vijṛṃbhate yaḥ || 167|| (pāṭhabhedaḥ – anupūrya)
paṃceṃdriyaiḥ paṃcabhireva hotṛbhiḥ
pracīyamāno viṣayājyadhārayā |
jājvalyamāno bahuvāsaneṃdhanaiḥ
manomayāgnirdahati prapaṃcam || 168|| (pāṭhabhedaḥ – manomayo’gnirdahati)
na hyastyavidyā manaso’tiriktā
mano hyavidyā bhavabaṃdhahetuḥ |
tasminvinaṣṭe sakalaṃ vinaṣṭaṃ
vijṛṃbhite’sminsakalaṃ vijṛṃbhate || 169||
svapne’rthaśūnye sṛjati svaśaktyā
bhoktrādiviśvaṃ mana eva sarvam |
tathaiva jāgratyapi no viśeṣaḥ
tatsarvametanmanaso vijṛṃbhaṇam || 170||
suṣuptikāle manasi pralīne
naivāsti kiṃcitsakalaprasiddheḥ |
ato manaḥkalpita eva puṃsaḥ
saṃsāra etasya na vastuto’sti || 171||
vāyunā”nīyate meghaḥ punastenaiva nīyate | (pāṭhabhedaḥ – vāyunā nīyate meghaḥ punastenaiva līyate)
manasā kalpyate baṃdho mokṣastenaiva kalpyate || 172||
dehādisarvaviṣaye parikalpya rāgaṃ
badhnāti tena puruṣaṃ paśuvadguṇena |
vairasyamatra viṣavat suvidhāya paścād
enaṃ vimocayati tanmana eva baṃdhāt || 173||
tasmānmanaḥ kāraṇamasya jaṃtoḥ
baṃdhasya mokṣasya ca vā vidhāne |
baṃdhasya heturmalinaṃ rajoguṇaiḥ
mokṣasya śuddhaṃ virajastamaskam || 174||
vivekavairāgyaguṇātirekā-
cchuddhatvamāsādya mano vimuktyai |
bhavatyato buddhimato mumukṣo-
stābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagre || 175||
mano nāma mahāvyāghro viṣayāraṇyabhūmiṣu |
caratyatra na gacchaṃtu sādhavo ye mumukṣavaḥ || 176||
manaḥ prasūte viṣayānaśeṣān
sthūlātmanā sūkṣmatayā ca bhoktuḥ |
śarīravarṇāśramajātibhedān
guṇakriyāhetuphalāni nityam || 177||
asaṃgacidrūpamamuṃ vimohya
deheṃdriyaprāṇaguṇairnibaddhya |
ahammameti bhramayatyajasraṃ
manaḥ svakṛtyeṣu phalopabhuktiṣu || 178||
adhyāsadoṣātpuruṣasya saṃsṛtiḥ (pāṭhabhedaḥ – adhyāsayogāt)
adhyāsabaṃdhastvamunaiva kalpitaḥ |
rajastamodoṣavato’vivekino
janmādiduḥkhasya nidānametat || 179||
ataḥ prāhurmano’vidyāṃ paṃḍitāstattvadarśinaḥ |
yenaiva bhrāmyate viśvaṃ vāyunevābhramaṃḍalam || 180||
tanmanaḥśodhanaṃ kāryaṃ prayatnena mumukṣuṇā |
viśuddhe sati caitasminmuktiḥ karaphalāyate || 181||
mokṣaikasaktyā viṣayeṣu rāgaṃ
nirmūlya sannyasya ca sarvakarma |
sacchraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭho
rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunoti buddheḥ || 182||
manomayo nāpi bhavetparātmā
hyādyaṃtavattvātpariṇāmibhāvāt |
duḥkhātmakatvādviṣayatvahetoḥ
draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ || 183||
buddhirbuddhīṃdriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ |
vijñānamayakośaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam || 184||
anuvrajaccitpratibiṃbaśaktiḥ
vijñānasaṃjñaḥ prakṛtervikāraḥ |
jñānakriyāvānahamityajasraṃ
deheṃdriyādiṣvabhimanyate bhṛśam || 185||
anādikālo’yamahaṃsvabhāvo
jīvaḥ samastavyavahāravoḍhā |
karoti karmāṇyapi pūrvavāsanaḥ (pāṭhabhedaḥ – karmāṇyanu)
puṇyānyapuṇyāni ca tatphalāni || 186||
bhuṃkte vicitrāsvapi yoniṣu vraja-
nnāyāti niryātyadha ūrdhvameṣaḥ |
asyaiva vijñānamayasya jāgrat-
svapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhogaḥ || 187||
dehādiniṣṭhāśramadharmakarma-
guṇābhimānaḥ satataṃ mameti |
vijñānakośo’yamatiprakāśaḥ
prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ |
ato bhavatyeṣa upādhirasya
yadātmadhīḥ saṃsarati bhrameṇa || 188||
yo’yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdi sphuratyayaṃ jyotiḥ | (pāṭhabhedaḥ – sphuratsvayaṃjyotiḥ)
kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhoktā bhavatyupādhisthaḥ || 189||
svayaṃ paricchedamupetya buddheḥ
tādātmyadoṣeṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ |
sarvātmakaḥ sannapi vīkṣate svayaṃ
svataḥ pṛthaktvena mṛdo ghaṭāniva || 190||
upādhisaṃbaṃdhavaśātparātmā
hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ – ‘pyupādhi)
ayovikārānavikārivahnivat
sadaikarūpo’pi paraḥ svabhāvāt || 191||
śiṣya uvāca |
bhrameṇāpyanyathā vā’stu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ |
tadupādheranāditvānnānādernāśa iṣyate || 192||
ato’sya jīvabhāvo’pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ |
na nivarteta tanmokṣaḥ kathaṃ me śrīguro vada || 193||
śrīgururuvāca |
samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānena tacchṛṇu |
prāmāṇikī na bhavati bhrāṃtyā mohitakalpanā || 194||
bhrāṃtiṃ vinā tvasaṃgasya niṣkriyasya nirākṛteḥ |
na ghaṭetārthasaṃbaṃdho nabhaso nīlatādivat || 195||
svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya
pratyagbodhānaṃdarūpasya buddheḥ |
bhrāṃtyā prāpto jīvabhāvo na satyo
mohāpāye nāstyavastusvabhāvāt || 196||
yāvadbhrāṃtistāvadevāsya sattā
mithyājñānojjṛṃbhitasya pramādāt |
rajjvāṃ sarpo bhrāṃtikālīna eva
bhrāṃternāśe naiva sarpo’pi tadvat || 197|| (pāṭhabhedaḥ – sarpo’sti)
anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tatheṣyate |
utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādyapi || 198||
prabodhe svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati |
anādyapīdaṃ no nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam || 199||
anāderapi vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ |
yadbuddhyupādhisaṃbaṃdhātparikalpitamātmani || 200||
jīvatvaṃ na tato’nyastu svarūpeṇa vilakṣaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ – tato’nyattu)
saṃbaṃdhastvātmano buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ || 201|| (pāṭhabhedaḥ – saṃbaṃdhaḥ svātmano)
vinivṛttirbhavettasya samyagjñānena nānyathā |
brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutermatam || 202||
tadātmānātmanoḥ samyagvivekenaiva sidhyati |
tato vivekaḥ kartavyaḥ pratyagātmasadātmanoḥ || 203|| (pāṭhabhedaḥ – pratyagātmāsadātmanoḥ)
jalaṃ paṃkavadatyaṃtaṃ paṃkāpāye jalaṃ sphuṭam | (pāṭhabhedaḥ – paṃkavadaspaṣṭaṃ)
yathā bhāti tathātmāpi doṣābhāve sphuṭaprabhaḥ || 204||
asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ
pratītiretasya bhavetpratīcaḥ |
tato nirāsaḥ karaṇīya eva
sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ || 205|| (pāṭhabhedaḥ – asadātmanaḥ)
ato nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk |
vikāritvājjaḍatvācca paricchinnatvahetutaḥ |
dṛśyatvādvyabhicāritvānnānityo nitya iṣyate || 206||
ānaṃdapratibiṃbacuṃbitatanurvṛttistamojṛṃbhitā
syādānaṃdamayaḥ priyādiguṇakaḥ sveṣṭārthalābhodayaḥ |
puṇyasyānubhave vibhāti kṛtināmānaṃdarūpaḥ svayaṃ
sarvo naṃdati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā || 207|| (pāṭhabhedaḥ – bhūtvā naṃdati)
ānaṃdamayakośasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā |
svapnajāgarayorīṣadiṣṭasaṃdarśanādinā || 208||
naivāyamānaṃdamayaḥ parātmā
sopādhikatvātprakṛtervikārāt |
kāryatvahetoḥ sukṛtakriyāyā
vikārasaṃghātasamāhitatvāt || 209||
paṃcānāmapi kośānāṃ niṣedhe yuktitaḥ śruteḥ | (pāṭhabhedaḥ – yuktitaḥ kṛte)
tanniṣedhāvadhi sākṣī bodharūpo’vaśiṣyate || 210|| (pāṭhabhedaḥ – tanniṣedhāvadhiḥ)
yo’yamātmā svayaṃjyotiḥ paṃcakośavilakṣaṇaḥ |
avasthātrayasākṣī sannirvikāro niraṃjanaḥ |
sadānaṃdaḥ sa vijñeyaḥ svātmatvena vipaścitā || 211||
śiṣya uvāca |
mithyātvena niṣiddheṣu kośeṣveteṣu paṃcasu |
sarvābhāvaṃ vinā kiṃcinna paśyāmyatra he guro |
vijñeyaṃ kimu vastvasti svātmanā”tmavipaścitā || 212|| (pāṭhabhedaḥ – svātmanātra vipaścitā)
śrīgururuvāca |
satyamuktaṃ tvayā vidvannipuṇo’si vicāraṇe |
ahamādivikārāste tadabhāvo’yamapyanu || 213|| (pāṭhabhedaḥ – ‘yamapyatha)
sarve yenānubhūyaṃte yaḥ svayaṃ nānubhūyate |
tamātmānaṃ veditāraṃ viddhi buddhyā susūkṣmayā || 214||
tatsākṣikaṃ bhavettattadyadyadyenānubhūyate |
kasyāpyananubhūtārthe sākṣitvaṃ nopayujyate || 215|| (pāṭhabhedaḥ – nopapadyate)
asau svasākṣiko bhāvo yataḥ svenānubhūyate |
ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na cetaraḥ || 216||
jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yo’sau samujjṛṃbhate
pratyagrūpatayā sadāhamahamityaṃtaḥ sphurannaikadhā | (pāṭhabhedaḥ – sphurannekadhā)
nānākāravikārabhāgina imān paśyannahaṃdhīmukhān (pāṭhabhedaḥ – bhājina)
nityānaṃdacidātmanā sphurati taṃ viddhi svametaṃ hṛdi || 217||
ghaṭodake biṃbitamarkabiṃba-
mālokya mūḍho ravimeva manyate |
tathā cidābhāsamupādhisaṃsthaṃ
bhrāṃtyāhamityeva jaḍo’bhimanyate || 218||
ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabiṃbaṃ
vihāya sarvaṃ vinirīkṣyate’rkaḥ | (pāṭhabhedaḥ – divi vīkṣyate’rkaḥ)
taṭastha etattritayāvabhāsakaḥ (pāṭhabhedaḥ – taṭasthitaḥ tattri)
svayaṃprakāśo viduṣā yathā tathā || 219||
dehaṃ dhiyaṃ citpratibiṃbamevaṃ (pāṭhabhedaḥ – citpratibiṃbametaṃ)
visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām |
draṣṭāramātmānamakhaṃḍabodhaṃ
sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam || 220||
nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ
aṃtarbahiḥśūnyamananyamātmanaḥ |
vijñāya samyaṅnijarūpametat
pumān vipāpmā virajo vimṛtyuḥ || 221||
viśoka ānaṃdaghano vipaścit
svayaṃ kutaścinna bibheti kaścit |
nānyo’sti paṃthā bhavabaṃdhamukteḥ
vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣoḥ || 222||
brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamokṣasya kāraṇam |
yenādvitīyamānaṃdaṃ brahma saṃpadyate budhaiḥ || 223|| (pāṭhabhedaḥ – saṃpadyate budhaḥ)
brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartate punaḥ |
vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvamātmanaḥ || 224||
satyaṃ jñānamanaṃtaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥsiddham |
nityānaṃdaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ niraṃtaraṃ jayati || 225||
sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastuno’bhāvāt |
na hyanyadasti kiṃcit samyak paramārthatattvabodhadaśāyām || 226|| (pāṭhabhedaḥ – paratattvabodhasudaśāyāṃ)
yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt |
tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśeṣabhāvanādoṣam || 227||
mṛtkāryabhūto’pi mṛdo na bhinnaḥ
kuṃbho’sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt |
na kuṃbharūpaṃ pṛthagasti kuṃbhaḥ
kuto mṛṣā kalpitanāmamātraḥ || 228||
kenāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ
ghaṭasya saṃdarśayituṃ na śakyate |
ato ghaṭaḥ kalpita eva mohā-
nmṛdeva satyaṃ paramārthabhūtam || 229||
sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadevaṃ (pāṭhabhedaḥ – sadaiva)
tanmātrametanna tato’nyadasti | (pāṭhabhedaḥ – sanmātrametanna)
astīti yo vakti na tasya moho
vinirgato nidritavatprajalpaḥ || 230||
brahmaivedaṃ viśvamityeva vāṇī
śrautī brūte’tharvaniṣṭhā variṣṭhā |
tasmādetadbrahmamātraṃ hi viśvaṃ
nādhiṣṭhānādbhinnatā”ropitasya || 231||
satyaṃ yadi syājjagadetadātmano’
naṃtattvahānirnigamāpramāṇatā |
asatyavāditvamapīśituḥ syā-
nnaitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām || 232||
īśvaro vastutattvajño na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ |
na ca matsthāni bhūtānītyevameva vyacīklṛpat || 233|| (pāṭhabhedaḥ – vyacīkathat)
yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāvupalabhyatām |
yannopalabhyate kiṃcidato’satsvapnavanmṛṣā || 234||
ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ
pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat | guṇāhivat
āropitasyāsti kimarthavattā’-
dhiṣṭhānamābhāti tathā bhrameṇa || 235||
bhrāṃtasya yadyadbhramataḥ pratītaṃ
brahmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ |
idaṃtayā brahma sadaiva rūpyate (pāṭhabhedaḥ – sadeva)
tvāropitaṃ brahmaṇi nāmamātram || 236||
ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ
viśuddhavijñānaghanaṃ niraṃjanam |
praśāṃtamādyaṃtavihīnamakriyaṃ
niraṃtarānaṃdarasasvarūpam || 237||
nirastamāyākṛtasarvabhedaṃ
nityaṃ sukhaṃ niṣkalamaprameyam | (pāṭhabhedaḥ – nityaṃ dhruvaṃ)
arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ
jyotiḥ svayaṃ kiṃcididaṃ cakāsti || 238||
jñātṛjñeyajñānaśūnyamanaṃtaṃ nirvikalpakam |
kevalākhaṃḍacinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ || 239||
aheyamanupādeyaṃ manovācāmagocaram |
aprameyamanādyaṃtaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ || 240|| (pāṭhabhedaḥ – pūrṇaṃ mahanmahaḥ)
tattvaṃpadābhyāmabhidhīyamānayoḥ
brahmātmanoḥ śodhitayoryadīttham | (pāṭhabhedaḥ – śodhitayoryaditthaṃ)
śrutyā tayostattvamasīti samyag
ekatvameva pratipādyate muhuḥ || 241-
ekyaṃ tayorlakṣitayorna vācyayoḥ
nigadyate’nyonyaviruddhadharmiṇoḥ |
khadyotabhānvoriva rājabhṛtyayoḥ
kūpāṃburāśyoḥ paramāṇumervoḥ || 242||
tayorvirodho’yamupādhikalpito
na vāstavaḥ kaścidupādhireṣaḥ |
īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ
jīvasya kāryaṃ śaṛṇu paṃcakośam || 243|| (pāṭhabhedaḥ – paṃcakośāḥ)
etāvupādhī parajīvayostayoḥ
samyaṅnirāse na paro na jīvaḥ |
rājyaṃ nareṃdrasya bhaṭasya kheṭak-
stayorapohe na bhaṭo na rājā || 244||
athāta ādeśa iti śrutiḥ svayaṃ
niṣedhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam |
śrutipramāṇānugṛhītabodhā- (pāṭhabhedaḥ – pramāṇānugṛhītayuktyā)
ttayornirāsaḥ karaṇīya eva || 245||
nedaṃ nedaṃ kalpitatvānna satyaṃ
rajjudṛṣṭavyālavatsvapnavacca | (pāṭhabhedaḥ – rajjau)
itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapohya
jñeyaḥ paścādekabhāvastayoryaḥ || 246||
tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau
tayorakhaṃḍaikarasatvasiddhaye |
nālaṃ jahatyā na tathā’jahatyā
kiṃtūbhayārthātmikayaiva bhāvyam || 247|| (pāṭhabhedaḥ – bhayārthaikatayaiva)
sa devadatto’yamitīha caikatā
viruddhadharmāṃśamapāsya kathyate |
yathā tathā tattvamasītivākye
viruddhadharmānubhayatra hitvā || 248||
saṃlakṣya cinmātratayā sadātmanoḥ
akhaṃḍabhāvaḥ paricīyate budhaiḥ |
evaṃ mahāvākyaśatena kathyate
brahmātmanoraikyamakhaṃḍabhāvaḥ || 249||
asthūlamityetadasannirasya
siddhaṃ svato vyomavadapratarkyam |
ato mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ
jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam |
brahmāhamityeva viśuddhabuddhyā
viddhi svamātmānamakhaṃḍabodham || 250||
mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramevāhitaṃ (pāṭhabhedaḥ – mṛnmātramevābhitaḥ)
tadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramevākhilam |
yasmānnāsti sataḥ paraṃ kimapi tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ
tasmāttattvamasi praśāṃtamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 251||
nidrākalpitadeśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā
mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ |
yasmādevamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat
tasmāttattvamasi praśāṃtamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 252||
yatra bhrāṃtyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ – yadviveke)
tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |
svapne naṣṭaṃ svapnaviśvaṃ vicitraṃ
svasmādbhinnaṃ kinnu dṛṣṭaṃ prabodhe || 253||
jātinītikulagotradūragaṃ
nāmarūpaguṇadoṣavarjitam |
deśakālaviṣayātivarti yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 254||
yatparaṃ sakalavāgagocaraṃ
gocaraṃ vimalabodhacakṣuṣaḥ |
śuddhacidghanamanādi vastu yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 255||
ṣaḍbhirūrmibhirayogi yogihṛd-
bhāvitaṃ na karaṇairvibhāvitam |
buddhyavedyamanavadyamasti yad (pāṭhabhedaḥ – bhūti yad)
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 256||
bhrāṃtikalpitajagatkalāśrayaṃ
svāśrayaṃ ca sadasadvilakṣaṇam |
niṣkalaṃ nirupamānavaddhi yad (pāṭhabhedaḥ – nirupamānamṛddhimat)
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 257||
janmavṛddhipariṇatyapakṣaya-
vyādhināśanavihīnamavyayam |
viśvasṛṣṭyavavighātakāraṇaṃ (pāṭhabhedaḥ – vanaghātakāraṇaṃ)
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 258||
astabhedamanapāstalakṣaṇaṃ
nistaraṃgajalarāśiniścalam |
nityamuktamavibhaktamūrti yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 259||
ekameva sadanekakāraṇaṃ
kāraṇāṃtaranirāsyakāraṇam | (pāṭhabhedaḥ – sakāraṇaṃ)
kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 260||
nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ
yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param |
nityamavyayasukhaṃ niraṃjanaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 261||
yadvibhāti sadanekadhā bhramā-
nnāmarūpaguṇavikriyātmanā |
hemavatsvayamavikriyaṃ sadā
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 262||
yaccakāstyanaparaṃ parātparaṃ
pratyagekarasamātmalakṣaṇam |
satyacitsukhamanaṃtamavyayaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani || 263||
uktamarthamimamātmani svayaṃ
bhāvayetprathitayuktibhirdhiyā | (pāṭhabhedaḥ – bhāvaya prathita)
saṃśayādirahitaṃ karāṃbuvat
tena tattvanigamo bhaviṣyati || 264||
saṃbodhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ (pāṭhabhedaḥ – svaṃ bodhamātraṃ)
vijñāya saṃghe nṛpavacca sainye |
tadāśrayaḥ svātmani sarvadā sthito (pāṭhabhedaḥ – tadātmanaivātmani)
vilāpaya brahmaṇi viśvajātam || 265|| (pāṭhabhedaḥ – dṛśyajātaṃ)
buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ
brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam |
tadātmanā yo’tra vasedguhāyāṃ
punarna tasyāṃgaguhāpraveśaḥ || 266||
jñāte vastunyapi balavatī vāsanā’nādireṣā
kartā bhoktāpyahamiti dṛḍhā yā’sya saṃsārahetuḥ |
pratyagdṛṣṭyā”tmani nivasatā sāpaneyā prayatnā-
nmuktiṃ prāhustadiha munayo vāsanātānavaṃ yat || 267||
ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani |
adhyāso’yaṃ nirastavyo viduṣā svātmaniṣṭhayā || 268||
jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam |
so’hamityeva sadvṛttyā’nātmanyātmamatiṃ jahi || 269||
lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam |
śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 270||
lokavāsanayā jaṃtoḥ śāstravāsanayāpi ca |
dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate || 271
saṃsārakārāgṛhamokṣamiccho-
rayomayaṃ pādanibaṃdhaśaṛṃkhalam | (pāṭhabhedaḥ – nibaddha)
vadaṃti tajjñāḥ paṭu vāsanātrayaṃ
yo’smādvimuktaḥ samupaiti muktim || 272||
jalādisaṃsargavaśātprabhūta- (pāṭhabhedaḥ – jalādisaṃparkavaśāt)
durgaṃdhadhūtā’garudivyavāsanā |
saṃgharṣaṇenaiva vibhāti samya-
gvidhūyamāne sati bāhyagaṃdhe || 273||
aṃtaḥśritānaṃtaduraṃtavāsanā-
dhūlīviliptā paramātmavāsanā |
prajñātisaṃgharṣaṇato viśuddhā
pratīyate caṃdanagaṃdhavat sphuṭam || 274|| (pāṭhabhedaḥ – sphuṭā)
anātmavāsanājālaistirobhūtātmavāsanā |
nityātmaniṣṭhayā teṣāṃ nāśe bhāti svayaṃ sphuṭam || 275|| (pāṭhabhedaḥ – sphuṭā)
yathā yathā pratyagavasthitaṃ manaḥ
tathā tathā muṃcati bāhyavāsanām | (pāṭhabhedaḥ – bāhyavāsanāḥ)
niḥśeṣamokṣe sati vāsanānāṃ
ātmānubhūtiḥ pratibaṃdhaśūnyā || 276||
svātmanyeva sadā sthitvā mano naśyati yoginaḥ | (pāṭhabhedaḥ – sthityā)
vāsanānāṃ kṣayaścātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 277||
tamo dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhena naśyati |
tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 278||
prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niścitya niścalaḥ |
dhairyamālaṃbya yatnena svādhyāsāpanayaṃ kuru || 279||
nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmetyatadvyāvṛttipūrvakam |
vāsanāvegataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 280||
śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ |
kvacidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 281||
anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā muneḥ | (pāṭhabhedaḥ – annādānavisargā)
tadekaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 282||
tattvamasyādivākyotthabrahmātmaikatvabodhataḥ |
brahmaṇyātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 283||
ahaṃbhāvasya dehe’sminniḥśeṣavilayāvadhi |
sāvadhānena yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 284||
pratītirjīvajagatoḥ svapnavadbhāti yāvatā |
tāvanniraṃtaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru || 285||
nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāderapi vismṛteḥ |
kvacinnāvasaraṃ dattvā ciṃtayātmānamātmani || 286||
mātāpitrormalodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ |
tyaktvā cāṃḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava || 287||
ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani |
vilāpyākhaṃḍabhāvena tūṣṇī bhava sadā mune || 288|| (pāṭhabhedaḥ – tūṣṇīṃ)
svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayaṃbhūya sadātmanā |
brahmāṃḍamapi piṃḍāṃḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṃḍavat || 289||
cidātmani sadānaṃde dehārūḍhāmahaṃdhiyam |
niveśya liṃgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā || 290||
yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāṃtaḥ puraṃ yathā |
tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 291||
yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ
cidadvayānaṃdamarūpamakriyam |
tadetya mithyāvapurutsṛjeta (pāṭhabhedaḥ – sṛjaita)
śailūṣavadveṣamupāttamātmanaḥ || 292||
sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva
naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt |
jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ
kuto’hamādeḥ kṣaṇikasya sidhyet || 293||
ahaṃpadārthastvahamādisākṣī
nityaṃ suṣuptāvapi bhāvadarśanāt |
brūte hyajo nitya iti śrutiḥ svayaṃ
tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ || 294||
vikāriṇāṃ sarvavikāravettā
nityāvikāro bhavituṃ samarhati | (pāṭhabhedaḥ – nityo’vikāro)
manorathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ
punaḥ punardṛṣṭamasattvametayoḥ || 295||
ato’bhimānaṃ tyaja māṃsapiṃḍe
piṃḍābhimāninyapi buddhikalpite |
kālatrayābādhyamakhaṃḍabodhaṃ
jñātvā svamātmānamupaihi śāṃtim || 296||
tyajābhimānaṃ kulagotranāma-
rūpāśrameṣvārdraśavāśriteṣu |
liṃgasya dharmānapi kartṛtādīṃ-
styaktvā bhavākhaṃḍasukhasvarūpaḥ || 297||
saṃtyanye pratibaṃdhāḥ puṃsaḥ saṃsārahetavo dṛṣṭāḥ |
teṣāmevaṃ mūlaṃ prathamavikāro bhavatyahaṃkāraḥ || 298|| (pāṭhabhedaḥ – teṣāmeṣāṃ)
yāvatsyātsvasya saṃbaṃdho’haṃkāreṇa durātmanā |
tāvanna leśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā || 299||
ahaṃkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate |
caṃdravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānaṃdaḥ svayaṃprabhaḥ || 300||
yo vā pure so’hamiti pratīto (pāṭhabhedaḥ – puraiṣo’hamiti)
buddhyā praklṛptastamasā’timūḍhayā | (pāṭhabhedaḥ – buddhyā’viviktastamasā)
tasyaiva niḥśeṣatayā vināśe
brahmātmabhāvaḥ pratibaṃdhaśūnyaḥ || 301||
brahmānaṃdanidhirmahābalavatā’haṃkāraghorāhinā
saṃveṣṭyātmani rakṣyate guṇamayaiścaṃḍestribhirmastakaiḥ (pāṭhabhedaḥ – caṃḍai)
vijñānākhyamahāsinā śrutimatā vicchidya śīrṣatrayaṃ (pāṭhabhedaḥ – dyutimatā)
nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīro’nubhoktuṃkṣamaḥ || 302||
yāvadvā yatkiṃcidviṣadoṣasphūrtirasti ceddehe |
kathamārogyāya bhavettadvadahaṃtāpi yogino muktyai || 303||
ahamo’tyaṃtanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā |
pratyaktattvavivekādidamahamasmīti viṃdate tattvam || 304|| (pāṭhabhedaḥ – vivekādayaṃ)
ahaṃkāre kartaryahamiti matiṃ muṃca sahasā (pāṭhabhedaḥ – ahaṃkartaryasminnahamiti)
vikārātmanyātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi |
yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā
pratīcaścinmūrtestava sukhatanoḥ saṃsṛtiriyam || 305||
sadaikarūpasya cidātmano vibho-
rānaṃdamūrteranavadyakīrteḥ |
naivānyathā kvāpyavikāriṇaste
vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ || 306||
tasmādahaṃkāramimaṃ svaśatruṃ
bhokturgale kaṃṭakavatpratītam |
vicchidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ
bhuṃkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yatheṣṭam || 307||
tato’hamādervinivartya vṛttiṃ
saṃtyaktarāgaḥ paramārthalābhāt |
tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā
pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ || 308||
samūlakṛtto’pi mahānahaṃ punaḥ
vyullekhitaḥ syādyadi cetasā kṣaṇam |
saṃjīvya vikṣepaśataṃ karoti
nabhasvatā prāvṛṣi vārido yathā || 309||
nigṛhya śatrorahamo’vakāśaḥ
kvacinna deyo viṣayānuciṃtayā |
sa eva saṃjīvanaheturasya
prakṣīṇajaṃbīratarorivāṃbu || 310||
dehātmanā saṃsthita eva kāmī
vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt |
ato’rthasaṃdhānaparatvameva
bhedaprasaktyā bhavabaṃdhahetuḥ || 311||
kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyate |
kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirodhayet || 312||
vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā ca vāsanā |
vardhate sarvathā puṃsaḥ saṃsāro na nivartate || 313||
saṃsārabaṃdhavicchittyai tad dvayaṃ pradahedyatiḥ |
vāsanāvṛddhiretābhyāṃ ciṃtayā kriyayā bahiḥ || 314|| (pāṭhabhedaḥ – vāsanā preryate hyaṃtaḥ)
tābhyāṃ pravardhamānā sā sūte saṃsṛtimātmanaḥ |
trayāṇāṃ ca kṣayopāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā || 315||
sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ – mātrāvalokanaṃ)
sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnute || 316||
kriyānāśe bhavecciṃtānāśo’smādvāsanākṣayaḥ |
vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate || 317|| (pāṭhabhedaḥ – sa)
sadvāsanāsphūrtivijṛṃbhaṇe sati
hyasau vilīnāpyahamādivāsanā | (pāṭhabhedaḥ – vilīnā tvahamādivāsanā)
atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ
vilīyate sādhu yathā tamisrā || 318||
tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ
na dṛśyate satyudite dineśe |
tathā’dvayānaṃdarasānubhūtau
naivāsti baṃdho na ca duḥkhagaṃdhaḥ || 319||
dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansan (pāṭhabhedaḥ – pravilāpayansvayaṃ)
sanmātramānaṃdaghanaṃ vibhāvayan |
samāhitaḥ sanbahiraṃtaraṃ vā
kālaṃ nayethāḥ sati karmabaṃdhe || 320||
pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana |
pramādo mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ || 321||
na pramādādanartho’nyo jñāninaḥ svasvarūpataḥ |
tato mohastato’haṃdhīstato baṃdhastato vyathā || 322||
viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsamapi vismṛtiḥ |
vikṣepayati dhīdoṣairyoṣā jāramiva priyam || 323||
yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati |
āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham || 324||
lakṣyacyutaṃ cedyadi cittamīṣad
bahirmukhaṃ sannipatettatastataḥ |
pramādataḥ pracyutakelikaṃdukaḥ
sopānapaṃktau patito yathā tathā || 325||
viṣayeṣvāviśaccetaḥ saṃkalpayati tadguṇān |
samyaksaṃkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam || 326||
ataḥ pramādānna paro’sti mṛtyuḥ
vivekino brahmavidaḥ samādhau |
samāhitaḥ siddhimupaiti samyak
samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ || 327||
tataḥ svarūpavibhraṃśo vibhraṣṭastu patatyadhaḥ |
patitasya vinā nāśaṃ punarnāroha īkṣyate || 328||
saṃkalpaṃ varjayettasmātsarvānarthasya kāraṇam |
apathyāni hi vastūni vyādhigrasto yathotsṛje |
jīvato yasya kaivalyaṃ videhe sa ca kevalaḥ |
yatkiṃcit paśyato bhedaṃ bhayaṃ brūte yajuḥśrutiḥ || 329||
yadā kadā vāpi vipaścideṣa
brahmaṇyanaṃte’pyaṇumātrabhedam |
paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva
yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt || 330|| (pāṭhabhedaḥ – yadīkṣitaṃ)
śrutismṛtinyāyaśatairniṣiddhe
dṛśye’tra yaḥ svātmamatiṃ karoti |
upaiti duḥkhopari duḥkhajātaṃ
niṣiddhakartā sa malimluco yathā || 331||
satyābhisaṃdhānarato vimukto
mahattvamātmīyamupaiti nityam |
mithyābhisaṃdhānaratastu naśyed
dṛṣṭaṃ tadetadyadacauracaurayoḥ || 332|| (pāṭhabhedaḥ – coracorayoḥ)
yatirasadanusaṃdhiṃ baṃdhahetuṃ vihāya
svayamayamahamasmītyātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhet
sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā
harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam || 333||
bāhyānusaṃdhiḥ parivardhayetphalaṃ (pāṭhabhedaḥ – bāhyābhisaṃdhiḥ)
durvāsanāmeva tatastato’dhikām |
jñātvā vivekaiḥ parihṛtya bāhyaṃ
svātmānusaṃdhiṃ vidadhīta nityam || 334||
bāhye niruddhe manasaḥ prasannatā
manaḥprasāde paramātmadarśanam |
tasminsudṛṣṭe bhavabaṃdhanāśo
bahirnirodhaḥ padavī vimukteḥ || 335||
kaḥ paṃḍitaḥ sansadasadvivekī
śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī |
jānanhi kuryādasato’valaṃbaṃ
svapātahetoḥ śiśuvanmumukṣuḥ || 336||
dehādisaṃsaktimato na muktiḥ
muktasya dehādyabhimatyabhāvaḥ |
suptasya no jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ
svapnastayorbhinnaguṇāśrayatvāt || 337||
aṃtarbahiḥ svaṃ sthirajaṃgameṣu
jñātvā”tmanādhāratayā vilokya | (pāṭhabhedaḥ – jñānātman)
tyaktākhilopādhirakhaṃḍarūpaḥ
pūrṇātmanā yaḥ sthita eṣa muktaḥ || 338||
sarvātmanā baṃdhavimuktihetuḥ
sarvātmabhāvānna paro’sti kaścit |
dṛśyāgrahe satyupapadyate’sau
sarvātmabhāvo’sya sadātmaniṣṭhayā || 339||
dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭate dehātmanā tiṣṭhato
bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ |
sannyastākhiladharmakarmaviṣayairnityātmaniṣṭhāparaiḥ
tattvajñaiḥ karaṇīyamātmani sadānaṃdecchubhiryatnataḥ || 340||
sarvātmasiddhaye bhikṣoḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ – sārvātmya)
samādhiṃ vidadhātyeṣā śāṃto dāṃta iti śrutiḥ || 341||
ārūḍhaśakterahamo vināśaḥ
kartunna śakya sahasāpi paṃḍitaiḥ | (pāṭhabhedaḥ – kartuṃ na)
ye nirvikalpākhyasamādhiniścalāḥ
tānaṃtarā’naṃtabhavā hi vāsanāḥ || 342||
ahaṃbuddhyaiva mohinyā yojayitvā”vṛterbalāt |
vikṣepaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣepayati tadguṇaiḥ || 343||
vikṣepaśaktivijayo viṣamo vidhātuṃ
niḥśeṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāve |
dṛgdṛśyayoḥ sphuṭapayojalavadvibhāge
naśyettadāvaraṇamātmani ca svabhāvāt |
niḥsaṃśayena bhavati pratibaṃdhaśūnyo
vikṣepaṇaṃ na hi tadā yadi cenmṛṣārthe || 344|| (pāṭhabhedaḥ – nikṣepaṇaṃ)
samyagvivekaḥ sphuṭabodhajanyo
vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam |
chinatti māyākṛtamohabaṃdhaṃ
yasmādvimuktastu punarna saṃsṛtiḥ || 345|| (pāṭhabhedaḥ – vimuktasya)
parāvaraikatvavivekavahniḥ
dahatyavidyāgahanaṃ hyaśeṣam |
kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījaṃ
advaitabhāvaṃ samupeyuṣo’sya || 346||
āvaraṇasya nivṛttirbhavati hi samyakpadārthadarśanataḥ |
mithyājñānavināśastadvikṣepajanitaduḥkhanivṛttiḥ || 347||
etattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt |
tasmādvastusatattvaṃ jñātavyaṃ baṃdhamuktaye viduṣā || 348||
ayo’gniyogādiva satsamanvayān
mātrādirūpeṇa vijṛṃbhate dhīḥ |
tatkāryametaddvitayaṃ yato mṛṣā (pāṭhabhedaḥ – tatkāryameva tritayaṃ)
dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanoratheṣu || 349||
tato vikārāḥ prakṛterahammukhā
dehāvasānā viṣayāśca sarve |
kṣaṇe’nyathābhāvitayā hyamīṣā- (pāṭhabhedaḥ – bhāvina eṣa ātmā)
masattvamātmā tu kadāpi nānyathā || 350|| (pāṭhabhedaḥ – masattvamātmā tu kadāpi)
nityādvayākhaṃḍacidekarūpo
buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ |
ahaṃpadapratyayalakṣitārthaḥ
pratyak sadānaṃdaghanaḥ parātmā || 351||
itthaṃ vipaścitsadasadvibhajya
niścitya tattvaṃ nijabodhadṛṣṭyā |
jñātvā svamātmānamakhaṃḍabodhaṃ
tebhyo vimuktaḥ svayameva śāmyati || 352||
ajñānahṛdayagraṃtherniḥśeṣavilayastadā |
samādhinā’vikalpena yadā’dvaitātmadarśanam || 353||
tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidoṣāt
prabhavati paramātmanyadvaye nirviśeṣe |
pravilasati samādhāvasya sarvo vikalpo
vilayanamupagacchedvastutattvāvadhṛtyā || 354||
śāṃto dāṃtaḥ paramuparataḥ kṣāṃtiyuktaḥ samādhiṃ
kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam |
tenāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān
brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyo nirvikalpaḥ || 355||
samāhitā ye pravilāpya bāhyaṃ
śrotrādi cetaḥ svamahaṃ cidātmani |
ta eva muktā bhavapāśabaṃdhaiḥ
nānye tu pārokṣyakathābhidhāyinaḥ || 356||
upādhibhedātsvayameva bhidyate (pāṭhabhedaḥ – yogātsvayameva)
copādhyapohe svayameva kevalaḥ |
tasmādupādhervilayāya vidvān
vasetsadā’kalpasamādhiniṣṭhayā || 357||
sati sakto naro yāti sadbhāvaṃ hyekaniṣṭhayā |
kīṭako bhramaraṃ dhyāyan bhramaratvāya kalpate || 358||
kriyāṃtarāsaktimapāsya kīṭako
dhyāyannalitvaṃ hyalibhāvamṛcchati | (pāṭhabhedaḥ – dhyāyanyathāliṃ)
tathaiva yogī paramātmatattvaṃ
dhyātvā samāyāti tadekaniṣṭhayā || 359||
atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ
na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati |
samādhinātyaṃtasusūkṣmavṛttyā
jñātavyamāryairatiśuddhabuddhibhiḥ || 360||
yathā suvarṇaṃ puṭapākaśodhitaṃ
tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛcchati |
tathā manaḥ sattvarajastamomalaṃ
dhyānena saṃtyajya sameti tattvam || 361||
niraṃtarābhyāsavaśāttaditthaṃ
pakvaṃ mano brahmaṇi līyate yadā |
tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ (pāṭhabhedaḥ – sa vikalpavarjitaḥ)
svato’dvayānaṃdarasānubhāvakaḥ || 362||
samādhinā’nena samastavāsanā-
graṃthervināśo’khilakarmanāśaḥ |
aṃtarbahiḥ sarvata eva sarvadā
svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt || 363||
śruteḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananādapi |
nididhyāsaṃ lakṣaguṇamanaṃtaṃ nirvikalpakam || 364||
nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ
brahmatattvamavagamyate dhruvam |
nānyathā calatayā manogateḥ
pratyayāṃtaravimiśritaṃ bhavet || 365||
ataḥ samādhatsva yateṃdriyaḥ san
niraṃtaraṃ śāṃtamanāḥ pratīci |
vidhvaṃsaya dhvāṃtamanādyavidyayā
kṛtaṃ sadekatvavilokanena || 366||
yogasya prathamadvāraṃ vāṅnirodho’parigrahaḥ | (pāṭhabhedaḥ – prathamaṃ dvāraṃ)
nirāśā ca nirīhā ca nityamekāṃtaśīlatā || 367||
ekāṃtasthitiriṃdriyoparamaṇe heturdamaścetasaḥ
saṃrodhe karaṇaṃ śamena vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā |
tenānaṃdarasānubhūtiracalā brāhmī sadā yoginaḥ
tasmāccittanirodha eva satataṃ kāryaḥ prayatno muneḥ || 368|| prayatnānmuneḥ
vācaṃ niyacchātmani taṃ niyaccha
buddhau dhiyaṃ yaccha ca buddhisākṣiṇi |
taṃ cāpi pūrṇātmani nirvikalpe
vilāpya śāṃtiṃ paramāṃ bhajasva || 369||
dehaprāṇeṃdriyamanobuddhyādibhirupādhibhiḥ |
yairyairvṛtteḥsamāyogastattadbhāvo’sya yoginaḥ || 370||
tannivṛttyā muneḥ samyak sarvoparamaṇaṃ sukham |
saṃdṛśyate sadānaṃdarasānubhavaviplavaḥ || 371||
aṃtastyāgo bahistyāgo viraktasyaiva yujyate |
tyajatyaṃtarbahiḥsaṃgaṃ viraktastu mumukṣayā || 372||
bahistu viṣayaiḥ saṃgaṃ tathāṃtarahamādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ – saṃgaḥ)
virakta eva śaknoti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ || 373||
vairāgyabodhau puruṣasya pakṣivat
pakṣau vijānīhi vicakṣaṇa tvam |
vimuktisaudhāgralatādhirohaṇaṃ
tābhyāṃ vinā nānyatareṇa sidhyati || 374||
atyaṃtavairāgyavataḥ samādhiḥ
samāhitasyaiva dṛḍhaprabodhaḥ |
prabuddhatattvasya hi baṃdhamuktiḥ
muktātmano nityasukhānubhūtiḥ || 375||
vairāgyānna paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanaḥ
taccecchuddhatarātmabodhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk |
etaddvāramajasramuktiyuvateryasmāttvamasmātparaṃ
sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śreyase || 376||
āśāṃ chiṃddhi viṣopameṣu viṣayeṣveṣaiva mṛtyoḥ kṛti- (pāṭhabhedaḥ – mṛtyoḥ sṛti)
styaktvā jātikulāśrameṣvabhimatiṃ muṃcātidūrātkriyāḥ |
dehādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani
tvaṃ draṣṭāsyamano’si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ || 377|| (pāṭhabhedaḥ – draṣṭāsyamalo)
lakṣye brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyeṃdriyaṃ
svasthāne viniveśya niścalatanuścopekṣya dehasthitim |
brahmātmaikyamupetya tanmayatayā cākhaṃḍavṛttyā’niśaṃ
brahmānaṃdarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyairbhṛśam || 378|| (pāṭhabhedaḥ – kimanyairbhramaiḥ)
anātmaciṃtanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam |
ciṃtayātmānamānaṃdarūpaṃ yanmuktikāraṇam || 379||
eṣa svayaṃjyotiraśeṣasākṣī
vijñānakośo vilasatyajasram | vijñānakośe
lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇa-
makhaṃḍavṛttyā”tmatayā’nubhāvaya || 380||
etamacchinnayā vṛttyā pratyayāṃtaraśūnyayā |
ullekhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam || 381||
atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu saṃtyajan |
udāsīnatayā teṣu tiṣṭhetsphuṭaghaṭādivat || 382|| (pāṭhabhedaḥ – tiṣṭhedghaṭapaṭādivat)
viśuddhamaṃtaḥkaraṇaṃ svarūpe
niveśya sākṣiṇyavabodhamātre |
śanaiḥ śanairniścalatāmupānayan
pūrṇaṃ svamevānuvilokayettataḥ || 383|| (pāṭhabhedaḥ – pūrṇatvamevānu)
deheṃdriyaprāṇamano’hamādibhiḥ
svājñānaklṛptairakhilairupādhibhiḥ |
vimuktamātmānamakhaṃḍarūpaṃ
pūrṇaṃ mahākāśamivāvalokayet || 384||
ghaṭakalaśakusūlasūcimukhyaiḥ
gaganamupādhiśatairvimuktamekam |
bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ
paramahamādivimuktamekameva || 385||
brahmādistaṃbaparyaṃtā mṛṣāmātrā upādhayaḥ | (pāṭhabhedaḥ – brahmādyāḥ staṃba)
tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam || 386||
yatra bhrāṃtyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ – yadviveke)
tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |
bhrāṃternāśe bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ (pāṭhabhedaḥ – bhrāṃtidṛṣṭā)
rajjustadvadviśvamātmasvarūpam || 387||
svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamiṃdraḥ svayaṃ śivaḥ |
svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiṃcana || 388||
aṃtaḥ svayaṃ cāpi bahiḥ svayaṃ ca
svayaṃ purastāt svayameva paścāt |
svayaṃ hyāvācyāṃ svayamapyudīcyāṃ (pāṭhabhedaḥ – hyavācyāṃ)
tathopariṣṭātsvayamapyadhastāt || 389||
taraṃgaphenabhramabudbudādi
sarvaṃ svarūpeṇa jalaṃ yathā tathā |
cideva dehādyahamaṃtametat
sarvaṃ cidevaikarasaṃ viśuddham || 390||
sadevedaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayoḥ
sato’nyannāstyeva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ |
pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakuṃbhādyavagataṃ
vadatyeṣa bhrāṃtastvamahamiti māyāmadirayā || 391||
kriyāsamabhihāreṇa yatra nānyaditi śrutiḥ |
bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttaye || 392||
ākāśavannirmalanirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ – nirvikalpa)
niḥsīmaniḥspaṃdananirvikāram |
aṃtarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ
svayaṃ paraṃ brahma kimasti bodhyam || 393||
vaktavyaṃ kimu vidyate’tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ
brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śrutiḥ | (pāṭhabhedaḥ – jagadāparāṇu sakalaṃ)
brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ saṃtyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ
brahmībhūya vasaṃti saṃtatacidānaṃdātmanaitaddhruvam || 394|| (pāṭhabhedaḥ – ānaṃdātmanaiva dhruvaṃ)
jahi malamayakośe’haṃdhiyotthāpitāśāṃ
prasabhamanilakalpe liṃgadehe’pi paścāt |
nigamagaditakīrtiṃ nityamānaṃdamūrtiṃ
svayamiti paricīya brahmarūpeṇa tiṣṭha || 395||
śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuciḥ
parebhyaḥ syātkleśo jananamaraṇavyādhinilayaḥ | (pāṭhabhedaḥ – vyādhinirayāḥ)
yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramacalaṃ
tadā tebhyo mukto bhavati hi tadāha śrutirapi || 396||
svātmanyāropitāśeṣābhāsavastunirāsataḥ |
svayameva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam || 397||
samāhitāyāṃ sati cittavṛttau
parātmani brahmaṇi nirvikalpe |
na dṛśyate kaścidayaṃ vikalpaḥ
prajalpamātraḥ pariśiṣyate yataḥ || 398|| (pāṭhabhedaḥ – tataḥ)
asatkalpo vikalpo’yaṃ viśvamityekavastuni |
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 399||
draṣṭudarśanadṛśyādibhāvaśūnyaikavastuni | (pāṭhabhedaḥ – draṣṭṛdarśana)
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 400||
kalpārṇava ivātyaṃtaparipūrṇaikavastuni |
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 401||
tejasīva tamo yatra pralīnaṃ bhrāṃtikāraṇam | (pāṭhabhedaḥ – yatra vilīnaṃ)
advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 402||
ekātmake pare tattve bhedavārtā kathaṃ vaset | (pāṭhabhedaḥ – kathaṃ bhavet)
suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ || 403||
na hyasti viśvaṃ paratattvabodhāt
sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |
kālatraye nāpyahirīkṣito guṇe
na hyaṃbubiṃdurmṛgatṛṣṇikāyām || 404||
māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ |
iti brūte śrutiḥ sākṣātsuṣuptāvanubhūyate || 405||
ananyatvamadhiṣṭhānādāropyasya nirīkṣitam |
paṃḍitai rajjusarpādau vikalpo bhrāṃtijīvanaḥ || 406||
cittamūlo vikalpo’yaṃ cittābhāve na kaścana |
ataścittaṃ samādhehi pratyagrūpe parātmani || 407||
kimapi satatabodhaṃ kevalānaṃdarūpaṃ
nirupamamativelaṃ nityamuktaṃ nirīham |
niravadhigaganābhaṃ niṣkalaṃ nirvikalpaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 408||
prakṛtivikṛtiśūnyaṃ bhāvanātītabhāvaṃ
samarasamasamānaṃ mānasaṃbaṃdhadūram |
nigamavacanasiddhaṃ nityamasmatprasiddhaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 409||
ajaramamaramastābhāvavastusvarūpaṃ (pāṭhabhedaḥ – bhāsavastu)
stimitasalilarāśiprakhyamākhyāvihīnam |
śamitaguṇavikāraṃ śāśvataṃ śāṃtamekaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 410||
samāhitāṃtaḥkaraṇaḥ svarūpe
vilokayātmānamakhaṃḍavaibhavam |
vicchiṃddhi baṃdhaṃ bhavagaṃdhagaṃdhitaṃ (pāṭhabhedaḥ – gaṃdhagaṃdhilaṃ)
yatnena puṃstvaṃ saphalīkuruṣva || 411-
sarvopādhivinirmuktaṃ saccidānaṃdamadvayam |
bhāvayātmānamātmasthaṃ na bhūyaḥ kalpase’dhvane || 412||
chāyeva puṃsaḥ paridṛśyamāna-
mābhāsarūpeṇa phalānubhūtyā |
śarīramārācchavavannirastaṃ
punarna saṃdhatta idaṃ mahātmā || 413||
satatavimalabodhānaṃdarūpaṃ sametya (pāṭhabhedaḥ – svametya)
tyaja jaḍamalarūpopādhimetaṃ sudūre |
atha punarapi naiṣa smaryatāṃ vāṃtavastu (pāṭhabhedaḥ – punarapi naiva)
smaraṇaviṣayabhūtaṃ kalpate kutsanāya || 414||
samūlametatparidāhya vahnau (pāṭhabhedaḥ – paridahya)
sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |
tataḥ svayaṃ nityaviśuddhabodhā-
naṃdātmanā tiṣṭhati vidvariṣṭhaḥ || 415||
prārabdhasūtragrathitaṃ śarīraṃ
prayātu vā tiṣṭhatu goriva srak |
na tatpunaḥ paśyati tattvavettā-
”naṃdātmani brahmaṇi līnavṛttiḥ || 416||
akhaṃḍānaṃdamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ |
kimicchan kasya vā hetordehaṃ puṣṇāti tattvavit || 417||
saṃsiddhasya phalaṃ tvetajjīvanmuktasya yoginaḥ |
bahiraṃtaḥ sadānaṃdarasāsvādanamātmani || 418||
vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam |
svānaṃdānubhavācchāṃtireṣaivoparateḥ phalam || 419||
yadyuttarottarābhāvaḥ pūrvapūrvaṃtu niṣphalam |
nivṛttiḥ paramā tṛptirānaṃdo’nupamaḥ svataḥ || 420||
dṛṣṭaduḥkheṣvanudvego vidyāyāḥ prastutaṃ phalam |
yatkṛtaṃ bhrāṃtivelāyāṃ nānā karma jugupsitam |
paścānnaro vivekena tatkathaṃ kartumarhati || 421||
vidyāphalaṃ syādasato nivṛttiḥ
pravṛttirajñānaphalaṃ tadīkṣitam |
tajjñājñayoryanmṛgatṛṣṇikādau
nocedvidāṃ dṛṣṭaphalaṃ kimasmāt || 422|| (pāṭhabhedaḥ – nocedvido)
ajñānahṛdayagraṃthervināśo yadyaśeṣataḥ |
anicchorviṣayaḥ kiṃ nu pravṛtteḥ kāraṇaṃ svataḥ || 423|| (pāṭhabhedaḥ – viduṣaḥ kiṃ)
vāsanānudayo bhogye vairāgyasya tadāvadhiḥ |
ahaṃbhāvodayābhāvo bodhasya paramāvadhiḥ |
līnavṛttairanutpattirmaryādoparatestu sā || 424|| (pāṭhabhedaḥ – vṛttera)
brahmākāratayā sadā sthitatayā nirmuktabāhyārthadhī-
ranyāveditabhogyabhogakalano nidrāluvadbālavat |
svapnālokitalokavajjagadidaṃ paśyankvacillabdhadhī-
rāste kaścidanaṃtapuṇyaphalabhugdhanyaḥ sa mānyo bhuvi || 425||
sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānaṃdamaśnute |
brahmaṇyeva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ || 426||
brahmātmanoḥ śodhitayorekabhāvāvagāhinī |
nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate |
susthitā’sau bhavedyasya sthitaprajñaḥ sa ucyate || 427||
yasya sthitā bhavetprajñā yasyānaṃdo niraṃtaraḥ |
prapaṃco vismṛtaprāyaḥ sa jīvanmukta iṣyate || 428||
līnadhīrapi jāgarti jāgraddharmavivarjitaḥ |
bodho nirvāsano yasya sa jīvanmukta iṣyate || 429||
śāṃtasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ |
yasya cittaṃ viniściṃtaṃ sa jīvanmukta iṣyate || 430|| (pāṭhabhedaḥ – yaḥ sacitto’pi niścittaḥ)
vartamāne’pi dehe’smiṃchāyāvadanuvartini |
ahaṃtāmamatā’bhāvo jīvanmuktasya lakṣaṇam || 431||
atītānanusaṃdhānaṃ bhaviṣyadavicāraṇam |
audāsīnyamapi prāptaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 432|| (pāṭhabhedaḥ – prāpte)
guṇadoṣaviśiṣṭe’sminsvabhāvena vilakṣaṇe |
sarvatra samadarśitvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 433||
iṣṭāniṣṭārthasaṃprāptau samadarśitayā”tmani |
ubhayatrāvikāritvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 434||
brahmānaṃdarasāsvādāsaktacittatayā yateḥ |
aṃtarbahiravijñānaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 435||
deheṃdriyādau kartavye mamāhaṃbhāvavarjitaḥ |
audāsīnyena yastiṣṭhetsa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 436|| (pāṭhabhedaḥ – sa jīvanmukta iṣyate)
vijñāta ātmano yasya brahmabhāvaḥ śruterbalāt |
bhavabaṃdhavinirmuktaḥ sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 437|| (pāṭhabhedaḥ – sa jīvanmukta iṣyate)
deheṃdriyeṣvahaṃbhāva idaṃbhāvastadanyake |
yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate || 438||
jīveśobhayasaṃsārarūpadurvāsanojjhitā |
sā sarvadā bhavedyasya sa jīvanmukta iṣyate ||
na pratyagbrahmaṇorbhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ |
prajñayā yo vijāniti sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 439|| (pāṭhabhedaḥ – sa jīvanmukta iṣyate)
sādhubhiḥ pūjyamāne’sminpīḍyamāne’pi durjanaiḥ |
samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 440|| (pāṭhabhedaḥ – sa jīvanmukta iṣyate)
yatra praviṣṭā viṣayāḥ pareritā
nadīpravāhā iva vārirāśau |
linaṃti sanmātratayā na vikriyāṃ
utpādayaṃtyeṣa yatirvimuktaḥ || 441||
vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ |
asti cenna sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ || 442||
prācīnavāsanāvegādasau saṃsaratīti cet |
na sadekatvavijñānānmaṃdī bhavati vāsanā || 443||
atyaṃtakāmukasyāpi vṛttiḥ kuṃṭhati mātari |
tathaiva brahmaṇi jñāte pūrṇānaṃde manīṣiṇaḥ || 444||
nididhyāsanaśīlasya bāhyapratyaya īkṣyate |
bravīti śrutiretasya prārabdhaṃ phaladarśanāt || 445||
sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate |
phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo na hi kutracit || 446||
ahaṃ brahmeti vijñānātkalpakoṭiśatārjitam |
saṃcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat || 447||
yatkṛtaṃ svapnavelāyāṃ puṇyaṃ vā pāpamulbaṇam |
suptotthitasya kiṃtatsyātsvargāya narakāya vā || 448||
svamasaṃgamudāsīnaṃ parijñāya nabho yathā |
na śliṣyati ca yatkiṃcitkadācidbhāvikarmabhiḥ || 449|| (pāṭhabhedaḥ – śliṣyate yatiḥ kiṃcit)
na nabho ghaṭayogena surāgaṃdhena lipyate |
tathātmopādhiyogena taddharmairnaiva lipyate || 450||
jñānodayātpurārabdhaṃ karmajñānānna naśyati |
adatvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat || 451||
vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau |
na tiṣṭhati chinatyeva lakṣyaṃ vegena nirbharam || 452||
prārabdhaṃ balavattaraṃ khalu vidāṃ bhogena tasya kṣayaḥ
samyagjñānahutāśanena vilayaḥ prāksaṃcitāgāminām |
brahmātmaikyamavekṣya tanmayatayā ye sarvadā saṃsthitāḥ
teṣāṃ tattritayaṃ nahi kvacidapi brahmaiva te nirguṇam || 453||
upādhitādātmyavihīnakevala-
brahmātmanaivātmani tiṣṭhato muneḥ |
prārabdhasadbhāvakathā na yuktā
svapnārthasaṃbaṃdhakatheva jāgrataḥ || 454||
na hi prabuddhaḥ pratibhāsadehe
dehopayoginyapi ca prapaṃce |
karotyahaṃtāṃ mamatāmidaṃtāṃ
kiṃtu svayaṃ tiṣṭhati jāgareṇa || 455||
na tasya mithyārthasamarthanecchā
na saṃgrahastajjagato’pi dṛṣṭaḥ |
tatrānuvṛttiryadi cenmṛṣārthe
na nidrayā mukta itīṣyate dhruvam || 456||
tadvatpare brahmaṇi vartamānaḥ
sadātmanā tiṣṭhati nānyadīkṣate |
smṛtiryathā svapnavilokitārthe
tathā vidaḥ prāśanamocanādau || 457||
karmaṇā nirmito dehaḥ prārabdhaṃ tasya kalpyatām |
nānāderātmano yuktaṃ naivātmā karmanirmitaḥ || 458||
ajo nityaḥ śāśvata iti brūte śrutiramoghavāk | (pāṭhabhedaḥ – ajo nitya iti brūte śrutireṣā tvamoghavāk)
tadātmanā tiṣṭhato’sya kutaḥ prārabdhakalpanā || 459||
prārabdhaṃ sidhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ |
dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ || 460||
śarīrasyāpi prārabdhakalpanā bhrāṃtireva hi |
adhyastasya kutaḥ sattvamasatyasya kuto janiḥ | (pāṭhabhedaḥ – sattvamasattvasya)
ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ || 461||
jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi |
tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṃkāvato jaḍān || 462||
samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ |
na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām |
yataḥ śruterabhiprāyaḥ paramārthaikagocaraḥ || 463||
paripūrṇamanādyaṃtamaprameyamavikriyam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana || 464||
sadghanaṃ cidghanaṃ nityamānaṃdaghanamakriyam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana || 465||
pratyagekarasaṃ pūrṇamanaṃtaṃ sarvatomukham |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana || 466||
aheyamanupādeyamanādeyamanāśrayam | manādheyamanā
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana || 467||
nirguṇaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ niraṃjanam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana || 468||
anirūpya svarūpaṃ yanmanovācāmagocaram |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana || 469||
satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanīdṛśam |
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana || 470||
nirastarāgā vinirastabhogāḥ (pāṭhabhedaḥ – nirapāstabhogāḥ)
śāṃtāḥ sudāṃtā yatayo mahāṃtaḥ |
vijñāya tattvaṃ parametadaṃte
prāptāḥ parāṃ nirvṛtimātmayogāt || 471||
bhavānapīdaṃ paratattvamātmanaḥ
svarūpamānaṃdaghanaṃ vicārya | (pāṭhabhedaḥ – nicāyya)
vidhūya mohaṃ svamanaḥprakalpitaṃ
muktaḥ kṛtārtho bhavatu prabuddhaḥ || 472||
samādhinā sādhuviniścalātmanā (pāṭhabhedaḥ – suniścalātmanā)
paśyātmatattvaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā |
niḥsaṃśayaṃ samyagavekṣitaśce-
cchrutaḥ padārtho na punarvikalpyate || 473|| (pāṭhabhedaḥ – punarvikalpate)
svasyāvidyābaṃdhasaṃbaṃdhamokṣā-
tsatyajñānānaṃdarūpātmalabdhau |
śāstraṃ yuktirdeśikoktiḥ pramāṇaṃ
cāṃtaḥsiddhā svānubhūtiḥ pramāṇam || 474||
baṃdho mokṣaśca tṛptiśca ciṃtā”rogyakṣudhādayaḥ |
svenaiva vedyā yajjñānaṃ pareṣāmānumānikam || 475||
taṭasthitā bodhayaṃti guravaḥ śrutayo yathā |
prajñayaiva taredvidvānīśvarānugṛhītayā || 476||
svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṃḍitam |
saṃsiddhaḥ sammukhaṃ tiṣṭhennirvikalpātmanā”tmani || 477|| (pāṭhabhedaḥ – susukhaṃ tiṣṭhen)
vedāṃtasiddhāṃtaniruktireṣā
brahmaiva jīvaḥ sakalaṃ jagacca |
akhaṃḍarūpasthitireva mokṣo
brahmādvitīye śrutayaḥ pramāṇam || 478|| (pāṭhabhedaḥ – brahmādvitīyaṃ)
iti guruvacanācchrutipramāṇāt
paramavagamya satattvamātmayuktyā |
praśamitakaraṇaḥ samāhitātmā
kvacidacalākṛtirātmaniṣṭhato’bhūt || 479|| (pāṭhabhedaḥ – ātmaniṣṭhito)
kiṃcitkālaṃ samādhāya pare brahmaṇi mānasam | (pāṭhabhedaḥ – kaṃcitkālaṃ)
utthāya paramānaṃdādidaṃ vacanamabravīt || 480|| (pāṭhabhedaḥ – vyutthāya)
buddhirvinaṣṭā galitā pravṛttiḥ
brahmātmanorekatayā’dhigatyā |
idaṃ na jāne’pyanidaṃ na jāne
kiṃ vā kiyadvā sukhamastyapāram || 481|| (pāṭhabhedaḥ – sukhamasya pāraṃ)
vācā vaktumaśakyameva manasā maṃtuṃ na vā śakyate
svānaṃdāmṛtapūrapūritaparabrahmāṃbudhervaibhavam |
aṃbhorāśiviśīrṇavārṣikaśilābhāvaṃ bhajanme mano
yasyāṃśāṃśalave vilīnamadhunā”naṃdātmanā nirvṛtam || 482||
kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat |
adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam || 483||
kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam |
akhaṃḍānaṃdapīyūṣapūrṇe brahmamahārṇave || 484||
na kiṃcidatra paśyāmi na śaṛṇomi na vedmyaham |
svātmanaiva sadānaṃdarūpeṇāsmi vilakṣaṇaḥ || 485||
namo namaste gurave mahātmane
vimuktasaṃgāya saduttamāya |
nityādvayānaṃdarasasvarūpiṇe
bhūmne sadā’pāradayāṃbudhāmne || 486||
yatkaṭākṣaśaśisāṃdracaṃdrikā-
pātadhūtabhavatāpajaśramaḥ |
prāptavānahamakhaṃḍavaibhavā-
naṃdamātmapadamakṣayaṃ kṣaṇāt || 487||
dhanyo’haṃ kṛtakṛtyo’haṃ vimukto’haṃ bhavagrahāt |
nityānaṃdasvarūpo’haṃ pūrṇo’haṃ tvadanugrahāt || 488||
asaṃgo’hamanaṃgo’hamaliṃgo’hamabhaṃguraḥ |
praśāṃto’hamanaṃto’hamamalo’haṃ ciraṃtanaḥ || 489|| (pāṭhabhedaḥ – ‘hamatāṃto’haṃ)
akartāhamabhoktāhamavikāro’hamakriyaḥ |
śuddhabodhasvarūpo’haṃ kevalo’haṃ sadāśivaḥ || 490||
draṣṭuḥ śroturvaktuḥ karturbhokturvibhinna evāham |
nityaniraṃtaraniṣkriyaniḥsīmāsaṃgapūrṇabodhātmā || 491||
nāhamidaṃ nāhamado’pyubhayoravabhāsakaṃ paraṃ śuddham |
bāhyābhyaṃtaraśūnyaṃ pūrṇaṃ brahmādvitīyamevāham || 492||
nirupamamanāditattvaṃ tvamahamidamada iti kalpanādūram |
nityānaṃdaikarasaṃ satyaṃ brahmādvitīyamevāham || 493||
nārāyaṇo’haṃ narakāṃtako’haṃ
purāṃtako’haṃ puruṣo’hamīśaḥ |
akhaṃḍabodho’hamaśeṣasākṣī
nirīśvaro’haṃ nirahaṃ ca nirmamaḥ || 494||
sarveṣu bhūteṣvahameva saṃsthito
jñānātmanā’ṃtarbahirāśrayaḥ san |
bhoktā ca bhogyaṃ svayameva sarvaṃ
yadyatpṛthagdṛṣṭamidaṃtayā purā || 495||
mayyakhaṃḍasukhāṃbhodhau bahudhā viśvavīcayaḥ |
utpadyaṃte vilīyaṃte māyāmārutavibhramāt || 496||
sthulādibhāvā mayi kalpitā bhramā-
dāropitānusphuraṇena lokaiḥ |
kāle yathā kalpakavatsarāya-
ṇartvādayo niṣkalanirvikalpe || 497||
āropitaṃ nāśrayadūṣakaṃ bhavet
kadāpi mūḍhairatidoṣadūṣitaiḥ | mūḍhairmati
nārdrīkarotyūṣarabhūmibhāgaṃ
marīcikāvāri mahāpravāhaḥ || 498||
ākāśavallepavidūrago’haṃ (pāṭhabhedaḥ – ākāśavat kalpavi)
ādityavadbhāsyavilakṣaṇo’ham |
ahāryavannityaviniścalo’haṃ
aṃbhodhivatpāravivarjito’ham || 499||
na me dehena saṃbaṃdho megheneva vihāyasaḥ |
ataḥ kuto me taddharmā jāgratsvapnasuṣuptayaḥ || 500||
upādhirāyāti sa eva gacchati
sa eva karmāṇi karoti bhuṃkte |
sa eva jīryan mriyate sadāhaṃ (pāṭhabhedaḥ – eva jīvan)
kulādrivanniścala eva saṃsthitaḥ || 501||
na me pravṛttirna ca me nivṛttiḥ
sadaikarūpasya niraṃśakasya |
ekātmako yo niviḍo niraṃtaro (pāṭhabhedaḥ – nibiḍo)
vyomeva pūrṇaḥ sa kathaṃ nu ceṣṭate || 502||
puṇyāni pāpāni niriṃdriyasya
niścetaso nirvikṛternirākṛteḥ |
kuto mamākhaṃḍasukhānubhūteḥ
brūte hyananvāgatamityapi śrutiḥ || 503||
chāyayā spṛṣṭamuṣṇaṃ vā śītaṃ vā suṣṭhu duḥṣṭhu vā |
na spṛśatyeva yatkiṃcitpuruṣaṃ tadvilakṣaṇam || 504||
na sākṣiṇaṃ sākṣyadharmāḥ saṃspṛśaṃti vilakṣaṇam |
avikāramudāsīnaṃ gṛhadharmāḥ pradīpavat |
deheṃdriyamanodharmā naivātmānaṃ spṛśaṃtyaho || 505|| ekṣtra
raveryathā karmaṇi sākṣibhāvo
vahneryathā dāhaniyāmakatvam | (pāṭhabhedaḥ – vā’yasi dāhakatvaṃ)
rajjoryathā”ropitavastusaṃgaḥ
tathaiva kūṭasthacidātmano me || 506||
kartāpi vā kārayitāpi nāhaṃ
bhoktāpi vā bhojayitāpi nāham |
draṣṭāpi vā darśayitāpi nāhaṃ
so’haṃ svayaṃjyotiranīdṛgātmā || 507||
calatyupādhau pratibiṃbalaulya-
maupādhikaṃ mūḍhadhiyo nayaṃti |
svabiṃbabhūtaṃ ravivadviniṣkriyaṃ
kartāsmi bhoktāsmi hato’smi heti || 508||
jale vāpi sthale vāpi luṭhatveṣa jaḍātmakaḥ |
nāhaṃ vilipye taddharmairghaṭadharmairnabho yathā || 509||
kartṛtvabhoktṛtvakhalatvamattatā-
jaḍatvabaddhatvavimuktatādayaḥ |
buddhervikalpā na tu saṃti vastutaḥ
svasminpare brahmaṇi kevale’dvaye || 510||
saṃtu vikārāḥ prakṛterdaśadhā śatadhā sahasradhā vāpi |
kiṃ me’saṃgacitastairna ghanaḥ kvacidaṃbaraṃ spṛśati || 511|| (pāṭhabhedaḥ – taiḥ kiṃ me’saṃgaciterna hyaṃbudaḍaṃbaro’ṃbaraṃ)
avyaktādisthūlaparyaṃtametat
viśvaṃ yatrābhāsamātraṃ pratītam |
vyomaprakhyaṃ sūkṣmamādyaṃtahīnaṃ
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 512||
sarvādhāraṃ sarvavastuprakāśaṃ
sarvākāraṃ sarvagaṃ sarvaśūnyam |
nityaṃ śuddhaṃ niścalaṃ nirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ – niṣkalaṃ)
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 513||
yatpratyastāśeṣamāyāviśeṣaṃ
pratyagrūpaṃ pratyayāgamyamānam |
satyajñānānaṃtamānaṃdarūpaṃ
brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 514||
niṣkriyo’smyavikāro’smi
niṣkalo’smi nirākṛtiḥ |
nirvikalpo’smi nityo’smi
nirālaṃbo’smi nirdvayaḥ || 515||
sarvātmako’haṃ sarvo’haṃ sarvātīto’hamadvayaḥ |
kevalākhaṃḍabodho’hamānaṃdo’haṃ niraṃtaraḥ || 516||
svārājyasāmrājyavibhūtireṣā
bhavatkṛpāśrīmahimaprasādāt |
prāptā mayā śrīgurave mahātmane
namo namaste’stu punarnamo’stu || 517||
mahāsvapne māyākṛtajanijarāmṛtyugahane
bhramaṃtaṃ kliśyaṃtaṃ bahulataratāpairanudinam | (pāṭhabhedaḥ – ranukalaṃ)
ahaṃkāravyāghravyathitamimamatyaṃtakṛpayā
prabodhya prasvāpātparamavitavānmāmasi guro || 518||
namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaḥ | (pāṭhabhedaḥ – sadekasmai namaścinmahase muhuḥ)
yadetadviśvarūpeṇa rājate gururāja te || 519||
iti natamavalokya śiṣyavaryaṃ
samadhigatātmasukhaṃ prabuddhatattvam |
pramuditahṛdayaṃ sa deśikeṃdraḥ (pāṭhabhedaḥ – hṛdayaḥ)
punaridamāha vacaḥ paraṃ mahātmā || 520||
brahmapratyayasaṃtatirjagadato brahmaiva tatsarvataḥ (pāṭhabhedaḥ – satsarvataḥ)
paśyādhyātmadṛśā praśāṃtamanasā sarvāsvavasthāsvapi |
rūpādanyadavekṣitaṃ kimabhitaścakṣuṣmatāṃ dṛśyate (pāṭhabhedaḥ – vidyate)
tadvadbrahmavidaḥ sataḥ kimaparaṃ buddhervihārāspadam || 521||
kastāṃ parānaṃdarasānubhūti-
mṛtsṛjya śūnyeṣu rameta vidvān | (pāṭhabhedaḥ – mutsṛjya
caṃdre mahāhlādini dīpyamāne)
citreṃdumālokayituṃ ka icchet || 522||
asatpadārthānubhavena kiṃcin
na hyasti tṛptirna ca duḥkhahāniḥ |
tadadvayānaṃdarasānubhūtyā
tṛptaḥ sukhaṃ tiṣṭha sadātmaniṣṭhayā || 523||
svameva sarvathā paśyanmanyamānaḥ svamadvayam | (pāṭhabhedaḥ – sarvataḥ)
svānaṃdamanubhuṃjānaḥ kālaṃ naya mahāmate || 524||
akhaṃḍabodhātmani nirvikalpe
vikalpanaṃ vyomni puraprakalpanam |
tadadvayānaṃdamayātmanā sadā
śāṃtiṃ parāmetya bhajasva maunam || 525||
tūṣṇīmavasthā paramopaśāṃtiḥ
buddherasatkalpavikalpahetoḥ |
brahmātmano brahmavido mahātmano
yatrādvayānaṃdasukhaṃ niraṃtaram || 526||
nāsti nirvāsanānmaunātparaṃ sukhakṛduttamam |
vijñātātmasvarūpasya svānaṃdarasapāyinaḥ || 527||
gacchaṃstiṣṭhannupaviśaṃchayāno vā’nyathāpi vā |
yathecchayā vasedvidvānātmārāmaḥ sadā muniḥ || 528||
na deśakālāsanadigyamādi-
lakṣyādyapekṣā’pratibaddhavṛtteḥ | (pāṭhabhedaḥ – pratibaddha
saṃsiddhatattvasya mahātmano’sti)
svavedane kā niyamādyavasthā || 529||
ghaṭo’yamiti vijñātuṃ niyamaḥ ko’nvavekṣate | (pāṭhabhedaḥ – apekṣyate)
vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasminsati padārthadhīḥ || 530||
ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate |
na deśaṃ nāpi vā kālaṃ na śuddhiṃ vāpyapekṣate || 531||
devadatto’hamityetadvijñānaṃ nirapekṣakam |
tadvadbrahmavido’pyasya brahmāhamiti vedanam || 532||
bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsate yasya tejasā |
anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam || 533||
vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalānyapi |
yenārthavaṃti taṃ kinnu vijñātāraṃ prakāśayet || 534||
eṣa svayaṃjyotiranaṃtaśaktiḥ
ātmā’prameyaḥ sakalānubhūtiḥ |
yameva vijñāya vimuktabaṃdho
jayatyayaṃ brahmaviduttamottamaḥ || 535||
na khidyate no viṣayaiḥ pramodate
na sajjate nāpi virajyate ca |
svasminsadā krīḍati naṃdati svayaṃ
niraṃtarānaṃdarasena tṛptaḥ || 536||
kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuniḥ | (pāṭhabhedaḥ – vastuni)
tathaiva vidvān ramate nirmamo nirahaṃ sukhī || 537||
ciṃtāśūnyamadainyabhaikṣamaśanaṃ pānaṃ saridvāriṣu
svātaṃtryeṇa niraṃkuśā sthitirabhīrnidrā śmaśāne vane |
vastraṃ kṣālanaśoṣaṇādirahitaṃ digvāstu śayyā mahī
saṃcāro nigamāṃtavīthiṣu vidāṃ krīḍā pare brahmaṇi || 538||
vimānamālaṃbya śarīrametad
bhunaktyaśeṣānviṣayānupasthitān |
parecchayā bālavadātmavettā
yo’vyaktaliṃgo’nanuṣaktabāhyaḥ || 539||
digaṃbaro vāpi ca sāṃbaro vā
tvagaṃbaro vāpi cidaṃbarasthaḥ |
unmattavadvāpi ca bālavadvā
piśācavadvāpi caratyavanyām || 540||
kāmānniṣkāmarūpī saṃścaratyekacaro muniḥ | (pāṭhabhedaḥ – kāmānnī kāmarūpī)
svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ || 541||
kvacinmūḍho vidvān kvacidapi mahārājavibhavaḥ
kvacidbhrāṃtaḥ saumyaḥ kvacidajagarācārakalitaḥ |
kvacitpātrībhūtaḥ kvacidavamataḥ kvāpyaviditaḥ
caratyevaṃ prājñaḥ satataparamānaṃdasukhitaḥ || 542||
nirdhano’pi sadā tuṣṭo’pyasahāyo mahābalaḥ |
nityatṛpto’pyabhuṃjāno’pyasamaḥ samadarśanaḥ || 543||
api kurvannakurvāṇaścābhoktā phalabhogyapi |
śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno’pi sarvagaḥ || 544||
aśarīraṃ sadā saṃtamimaṃ brahmavidaṃ kvacit |
priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhāśubhe || 545||
sthūlādisaṃbaṃdhavato’bhimāninaḥ
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca śubhāśubhe ca |
vidhvastabaṃdhasya sadātmano muneḥ
kutaḥ śubhaṃ vā’pyaśubhaṃ phalaṃ vā || 546||
tamasā grastavadbhānādagrasto’pi ravirjanaiḥ |
grasta ityucyate bhrāṃtyāṃ hyajñātvā vastulakṣaṇam || 547|| (pāṭhabhedaḥ – bhrāṃtyā)
tadvaddehādibaṃdhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam |
paśyaṃti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt || 548||
ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dehaṃ tu tiṣṭhati | (pāṭhabhedaḥ – ahini)
itastataścālyamāno yatkiṃcitprāṇavāyunā || 549||
strotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam |
daivena nīyate deho yathākālopabhuktiṣu || 550||
prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ
saṃsārivaccarati bhuktiṣu muktadehaḥ |
siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ
cakrasya mūlamiva kalpavikalpaśūnyaḥ || 551||
naiveṃdriyāṇi viṣayeṣu niyuṃkta eṣa
naivāpayuṃkta upadarśanalakṣaṇasthaḥ |
naiva kriyāphalamapīṣadavekṣate sa (pāṭhabhedaḥ – apīṣadapekṣate saḥ)
svānaṃdasāṃdrarasapānasumattacittaḥ || 552||
lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā |
śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ || 553||
jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ |
upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyeti nirdvayam || 554||
śailūṣo veṣasadbhāvābhāvayośca yathā pumān |
tathaiva brahmavicchreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ || 555||
yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇamiva tarorvapuḥ patatāt | (pāṭhabhedaḥ – viśīrṇaṃ parṇamiva)
brahmībhūtasya yateḥ prāgeva taccidagninā dagdham || 556||
sadātmani brahmaṇi tiṣṭhato muneḥ
pūrṇā’dvayānaṃdamayātmanā sadā |
na deśakālādyucitapratīkṣā
tvaṅmāṃsaviṭpiṃḍavisarjanāya || 557||
dehasya mokṣo no mokṣo na daṃḍasya kamaṃḍaloḥ |
avidyāhṛdayagraṃthimokṣo mokṣo yatastataḥ || 558||
kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣetre’pi catvare |
parṇaṃ patati cettena taroḥ kiṃ nu śubhāśubham || 559||
patrasya puṣpasya phalasya nāśavad-
deheṃdriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ |
naivātmanaḥ svasya sadātmakasyā-
naṃdākṛtervṛkṣavadasti caiṣaḥ || 560|| (pāṭhabhedaḥ – vadāsta eṣaḥ)
prajñānaghana ityātmalakṣaṇaṃ satyasūcakam |
anūdyaupādhikasyaiva kathayaṃti vināśanam || 561||
avināśī vā are’yamātmeti śrutirātmanaḥ |
prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu || 562||
pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaḍaṃkarādyā (pāṭhabhedaḥ – kaṭāṃbarādyā)
dagdhā bhavaṃti hi mṛdeva yathā tathaiva |
deheṃdriyāsumana ādi samastadṛśyaṃ
jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam || 563||
vilakṣaṇaṃ yathā dhvāṃtaṃ līyate bhānutejasi |
tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyate || 564||
ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati sphuṭam |
tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || 565||
kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale |
saṃyuktamekatāṃ yāti tathā”tmanyātmavinmuniḥ || 566||
evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṃḍitam |
brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ || 567||
sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ |
amuṣya brahmabhūtatvād brahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ || 568||
māyāklṛptau baṃdhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ |
yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau || 569||
āvṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye baṃdhamokṣaṇe |
nāvṛtirbrahmaṇaḥ kācidanyābhāvādanāvṛtam |
yadyastyadvaitahāniḥ syād dvaitaṃ no sahate śrutiḥ || 570||
baṃdhaṃca mokṣaṃca mṛṣaiva mūḍhā
buddherguṇaṃ vastuni kalpayaṃti |
dṛgāvṛtiṃ meghakṛtāṃ yathā ravau
yato’dvayā’saṃgacidetadakṣaram || 571|| (pāṭhabhedaḥ – cidekamakṣaraṃ)
astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni |
buddhereva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ || 572||
atastau māyayā klṛptau baṃdhamokṣau na cātmani |
niṣkale niṣkriye śāṃte niravadye niraṃjane |
advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ || 573||
na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ |
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā || 574||
sakalanigamacūḍāsvāṃtasiddhāṃtarūpaṃ
paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ te mayādya |
apagatakalidoṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ (pāṭhabhedaḥ – buddhiḥ)
svasutavadasakṛttvāṃ bhāvayitvā mumukṣum || 575||
iti śrutvā gurorvākyaṃ praśrayeṇa kṛtānatiḥ |
sa tena samanujñāto yayau nirmuktabaṃdhanaḥ || 576||
gurureva sadānaṃdasiṃdhau nirmagnamānasaḥ | (pāṭhabhedaḥ – gurureṣa)
pāvayanvasudhāṃ sarvāṃ vicacāra niraṃtaraḥ || 577||
ityācāryasya śiṣyasya saṃvādenātmalakṣaṇam |
nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabodhopapattaye || 578||
hitamidamupadeśamādriyaṃtāṃ
vihitanirastasamastacittadoṣāḥ |
bhavasukhaviratāḥ praśāṃtacittāḥ (pāṭhabhedaḥ – sukhavimukhāḥ)
śrutirasikā yatayo mumukṣavo ye || 579||
saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprodbhūtadāhavyathā-
khinnānāṃ jalakāṃkṣayā marubhuvi bhrāṃtyā paribhrāmyatām |
atyāsannasudhāṃbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśaya-
tyeṣā śaṃkarabhāratī vijayate nirvāṇasaṃdāyinī || 580||
|| iti śaṃkarācāryaviracitaṃ vivekacūḍāmaṇiḥ ||
|| oṃ tatsat ||